پرسه در بزرگراه

انتخابات مجلس و آینده قدرت

2011-10-03T07:31:00.000-07:00

قابت برای دستیابی به کرسیهای مجلس نهم به طور بیسابقهای بسیار زودتر از آنچه انتظار میرفت، آغاز شده است. از هم اکنون بسیاری از نقشهای سیاسی در سطوح عالی قدرت و افراد متنفذ سیاسی در مورد انتخابات مجلس که در اسفند امسال برگزار میشود، اظهار نظر کرده و موضع گرفتهاند. اصولگرایان و جناحهای مختلف درون آن، برای رسیدن به لیست واحد و یا به دست آوردن سهم بیشتر از آن لیست، دست به اقدامات گوناگونی از جمله رایزنی برای تشکیل جبهه و کمیتهی مشترک زدهاند. اصلاحطلبان نیز از ضرورت برگزاری انتخابات سالم و منصفانه و در غیر اینصورت رفتن به سوی عدم مشارکت یا تحریم فعال، سخن به میان آوردهاند. در جمهوری اسلامی همواره انتخابات از اهمیت برخوردار بوده اما چرا انتخابات مجلس نهم از چنین اهمیت خاصی برخوردار گشته است و این وضعیت جدید یا به عبارتی رقابت زودرس انتخاباتی را چگونه میتوان تفسیر کرد؟

1. عدم حضور اصلاحطلبان در انتخابات: پس از انتخابات دهم ریاست جمهوری و اعتراضهای متعاقب آن، حضور و مشارکت اصلاحطلبان در انتخابات به مسئلهای بسیار پیچیده تبدیل شده است. اصلاحطلبان برای ورود به میدان انتخابات شروطی را مطرح کردهاند که از سوی حاکمیت، امکان قبول و تحقق آن شروط برای ورود آنها به عرصهی رقابت انتخابات مجلس بسیار کمرنگ است و از سوی دیگر بسیاری از اصولگرایان – اگر چه شاید دل خوش چندانی از دولت نهم و دهم نداشته باشند اما در عین حال، تمایل چندانی به تکرار تجربه دولت هفتم و هشتم و مجلس ششم ندارند، لذا به احتمال قوی حضور اصلاحطلبان در انتخابات مجلس ناچیز و بسیار کمرنگ خواهد بود. علاوه بر این، بررسی رفتار انتخاباتی و میزان مشارکت مردم در انتخابات مجلس، به ویژه در شهرهای بزرگ، نشان از آن دارد که سهم اصلاحطلبان از سبد آرای مردم، به طور معنیداری بیشتر از رقبایشان میباشد و در صورت تأیید صلاحیت، به آسانی، اکثریت مجلس را در اختیار میگیرند. این بدان معنی است که در صورت حضور فعال اصلاحطلبان در انتخابات، به همان نسبت شانس اصولگرایان برای ورود به مجلس کم خواهد بود. حال که امکان مشارکت اصلاحطلبان در انتخابات فراهم نیست و امیدی به تحقق شرایط حداقلی خویش ندارند، این امر مخالفان اصلاحطلبان را ذوقزده کرده است و فرصت خوبی به دست جناحهای مختلف اصولگرایان خواهد داد تا در این رقابت درونگروهی و در غیاب رقیبی قدرتمند، با راهیابی به مجلس، سهم خود را از قدرت بیش از پیش افزایش دهند و جایگاه خود را تقویت و تحکیم نمایند.

2. تأثیر آن بر انتخابات ریاست جمهوری آینده: در تاریخ جمهوری اسلامی شاهد آن بودهایم که رئیس جمهور و یا اطرافیان آن، همواره در دور دوم ریاست جمهوری، به دلایل مختلف از جمله حفظ و تداوم حضور خود در قدرت، اهمیت ویژهای برای انتخابات مجلس قائل شدهاند، در مقابل بخشی از حاکمیت و سطوح عالی قدرت، خواهان پایان دادن به قدرت رئیس جمهور و اطرافیانش و یا به قدرت رساندن افراد مورد اعتماد خود بودهاند. در این زمینه میتوان به دو تجربه اشاره کرد: تجربهی هاشمی و تجربهی خاتمی.

الف. تجربهی هاشمی: در سالهای پایانی دور دوم ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، میان وی و بخشی از اصولگرایان در مورد لیست مشترک انتخاباتی، برای ورود به رقابتهای انتخاباتی مجلس پنجم، اختلاف نظر پیش میآید و آنگاه که توافق بر سر لیست مشترک حاصل نمیشود، اطرافیان وی تحت عنوان کارگزاران سازندگی، فعالیت انتخاباتی را آغاز میکنند و بخشی از کرسیهای مجلس را به خود اختصاص میدهند. در سالهای بعد، کارگزاران سازندگی در هفتمین انتخابات ریاست جمهوری نیز نقش فعال و تعیینکنندهای ایفا میکنند و به هدف خود که همانا تثبیت و حتی افزایش سهم خود از قدرت بود، دست یافتند.

ب. تجربهی خاتمی: خاتمی نیز همانند هاشمی، در سالهای پایانی دور دوم ریاست جمهوری خویش، در صدد بر آمد تا بخشی از یاران و اطرافیان خود را که بسیاری از آنها در مجلس ششم نیز حضور داشتند، روانهی مجلس هفتم نماید تا بدینوسیله سهم ایشان از قدرت کم نشود. در مقابل، بخشی از حاکمیت که از دوران ریاست جمهوری خاتمی و مجلس ششم و برنامههای سیاسی و فرهنگی ایشان دل خوشی نداشتند، بیکار ننشستند و علیرغم چانهزنی و فعالیتهای کروبی و خاتمی در سطوح عالی قدرت، با رد صلاحیت کردن اکثریت اصلاحطلبان که بخش عمدهای از آنها نمایندهی مجلس نیز بودند، مانع از تکرار تجربهای شدند که منجر به ورود کارگزاران سازندگی به مجلس شد. بدین گونه بود که دولت خاتمی، انتخاباتی را برگزار کرد که شورای نگهبان، میدان انتخابات را از اصلاحطلبان خالی کرده بود.

پ. اکنون احمدینژاد این دو تجربه را در پیش رو دارد. او نیز مانند اسلاف خویش در اندیشهی حفظ و تقویت قدرت خویش در نهادهای سیاسی است و همانند ایشان چشم به انتخابات مجلس و کرسیهای آن دوخته است. در همان حال با مشکلات عدیدهای دست به گریبان است. بسیاری از دوستانش تحت عنوان حلقه و جریان انحرافی تحت فشار هستند که از مراکز قدرت اخراج شوند. حال آیا به مثابه هاشمی میتواند طرفداران و یاران خود را که اکنون جریان و حلقهی انحرافی نام گرفتهاند از سد و مانع شورای نگهبان بگذراند یا همانند خاتمی باید مجری انتخاباتی باشد که در رقابتهایش برای یاران وی جایی در نظر گرفته نشده است؟ در مقام مقایسه، قبل از هر چیز باید گفت که احمدینژاد به لحاظ تجربه، وزن و پیشینهی سیاسی قبل و بعد از انقلاب به پای هیچکدام از اسلاف خویش نمیرسد. هاشمی شخصیتی است که در تأسیس و تثبیت جمهوری اسلامی نقش بیبدیلی داشته است. علاوه بر شخصیت ویژه و هوشمندی سیاسی خاصی که دارد، تمامی سالهای پس از انقلاب، در نقشهای مختلف و مهمی چون جانشین فرماندهی کل قوا، رئیس مجلس، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و ریاست جمهوری انجام وظیفه کرده بود و با چنین سابقه و تجربهای توانست صلاحیت کارگزاران سازندگی را برای ورود به عرصهی رقابتهای انتخاباتی مجلس پنجم تأیید نماید. البته در این میان نباید شخصیت و وزن سیاسی اعضای کارگزاران نیز نادیده گرفته شود. احمدینژاد تقریباً نه تنها هیچکدام از این ویژگیها و سوابق را ندارد و نه تنها با مخالفت جدی اصلاحطلبان روبهرو است بلکه بسیاری از اصولگرایان نیز از همان انتخابات نهم ریاست جمهوری با کاندیداتوری و حمایت از وی مشکل داشتند و اکنون برای پایان روزهای حضور وی در پاستور روزشماری و بهتر آن است گفته شود لحظهشماری میکنند لذا به آسانی تن به تأیید صلاحیت یاران احمدینژاد نمیدهند. اما دورکاری! یازده روزهی احمدینژاد آشکار کرد که به مانند خاتمی در مقابل رد صلاحیت یاران و همفکرانش سکوت نخواهد کرد و احتمالاً مقاومت بیشتری از خود نشان خواهد داد.

3. تأثیرپذیری آن از انتخابات ریاست جمهوری دهم: انتخابات دهم ریاست جمهوری و حوادث پس از آن، وضعیت سیاسی ایران را بسیار پیچیده کرده است. انتخابات مجلس هشتم اولین انتخابات پس از آن است و برای حاکمیت، حضور پر رنگ مردم از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. این حضور هم مصرف داخلی و هم خارجی میتواند داشته باشد. تاریخ جمهوری اسلامی نشان داده است هر گاه میزان مشارکت مردم در انتخابات افزایش داشته است به همان نسبت نیز از تمایل کشورهای خارجی برای اعمال فشار کاسته شده است.

درگذشت یکی از دوستان

2011-06-28T22:44:00.000-07:00

امروز صبح خبر درگذشت دوست و همکار عزیزم کاک جعفر لیمویی به من داده شد। معلم دلسوز، آگاه و باسوادی بود। وی دبیر زبان بود و همزمان دانشجوی فوق لیسانس علوم سیاسی که در زنجان درس می خواند। این روزها به شدت درگیر انتخاب موضوع برای پایان نامه اش بود। این مصیبت را به تمامی دوستان و خانواده اش تسلیت می گویم।

درد جانکاه سحابی

2011-06-01T08:46:00.000-07:00

نوشتن در مورد مرحوم مهندس سحابی در این وضعیت و با این دردهای جانکاه بسیار دشوار است। ننوشتن نیز به همان اندازه سخت است। او نماد دموکراسی خواهی بود و هر گاه که فضای سیاسی گشایشی می یافت گرایش به طرز تفکر وی و دوستانش به شدت رو به افزایش می رفت।این مصیبت جانکاه را به همه تسلیت می گویم।

حذف صفر نیاز به رفراندوم ندارد

2011-05-10T07:05:00.000-07:00

1. مدتهای مدیدی است که شایعهی حذف سه یا چهار صفر از پول ایران بر سر زبانها افتاده است و در میان مردم در مورد مزایا و معایب و نتایج مثبت و منفی آن بحث میشود. اگر چه تا کنون اطلاع دقیق و شفافی از چگونگی و زمان اجرای آن در دست نیست اما در روزهای اخیر رئیس کل بانک مرکزی اعلام کرد که دولت اجرای این برنامه را به همهپرسی میگذارد. به عبارت دیگر اجرای آن منوط به کسب رأی مثبت و تأیید مردم در رفراندوم خواهد بود.

تردیدی نیست مراجعه به رأی و نظر عمومی از جمله برگزاری رفراندوم، که در بند 8 اصل 3 و اصول 6، 7، 8، 43 و اصول 100 تا 106 قانون اساسی مورد تأکید قرار گرفته است (مهرپرور، 1374؛ 43)، و یکی از مهمترین راههای مشارکت مردم و اِعمال ارادهی عمومی در ادارهی امور کشور و از مصادیق حق تعیین سرنوشت به حساب میآید، برای کسانی که خواهان اتکای قدرت به ارادهی مردم هستند، ظاهراً بایستی فرصتی مغتنم به شمار آید و از آن استقبال کنند. اصولاً مطرح شدن بحث رفراندوم، فینفسه خود غنیمت است اما با وجود این شایسته است از جنبههای گوناگون نیز در معرض بحث و گفتگو قرار گیرد. یکی از مباحث عمده، پاسخ به این پرسش است که در چه مواردی و نسبت به کدامین موضوعات میبایست به آرای عمومی مراجعه کرد؟ به عبارت دیگر آیا هر مسئلهی مورد اختلافی را میتوان به همهپرسی ارجاع داد؟

2. بسیاری از صاحبنظران بر این باورند اگر چه مبنای دموکراسی فراهم آوردن زمینه و امکان مشارکت برای تمامی آحاد یک جامعه و ادارهی کشور با تکیه بر ارادهی عمومی است اما در واقع در ارجاع مسائل مورد اختلاف و مجادله به همهپرسی از آزادی کامل برخوردار نیستیم و سنجش افکار عمومی در هر زمینه و موردی روا نیست لذا تحت شرایط خاصی میتوان از این ابزار بهره برد.

عظیمی (1382) این نکته را که در جامعهی ایران مغفول مانده است مورد توجه قرار میدهد. وی بر این باور است که اساس دموکراسی بسیار ساده است و معنای آن عبارت از این است که:

- پذیرش مشروعیت علم در امور علمی؛

- پذیرش آرای عمومی در امور غیر علمی (عظیمی: 67).

این بدان معنی است که در امور و تصمیمات علمی، هیچکس و هیچ ارگانی حق دخالت ندارد و مرجعیت دانشمندان و علما بایستی به رسمیت شناخته شود. دموکراسی نیز چنین وضعیتی را پذیرفته است و صرفاً در مسائلی که علم حرفی برای گفتن ندارد، مراجعه به آرای عمومی، مسیر آینده و تصمیمگیری را تعیین میکند.

ملکیان (1381) از زاویهای دیگر در بارهی چگونگی مراجعه به آرای عمومی و میزان تعیینکنندگی آن در امور اجتماعی به بحث پرداخته است. وی باورهای انسانی را به دو دستهی کلی تقسیم میکند (ملکیان: 258-245):

- باورهای اَنفُسی (subjective): باوری است که نه به صورت منطقی و نه به صورت معرفتشناختی قابل ارزیابی نیست و به ذوق و سلیقه مربوط است.

- باورهای آفاقی (objective): این دسته از باورها وصفالحال شخصی نیستند بلکه در بارهی عالم واقع و آفاق ادعایی ارائه میکنند. این باورها خود به دو دسته تقسیم میشوند:

· باورهایی که آفاقی هستند اما در عین حال بالفعل غیر قابل تحقیقاند. در مورد صدق و کذب این دسته از باورهای آفاقی نمیتوان قضاوت کرد و این امر به زمانی که پیشرفت علوم و معارف جمعی میسر گردد، موکول میشود.

· نوع دوم از باورهای آفاقی، باورهایی هستند که بالفعل قابلیت تحقیقپذیری دارند و در مورد صدق و کذب گزارههای آن، میتوان اظهار نظر کرد.

در مورد اینکه کدام یک از باورهای فوق میتوانند به ساحت زندگی عمومی راه پیدا کنند و مبنای تصمیمگیری در زندگی جمعی شوند، ملکیان بر این باور است که زمانی میتوان باورهای اَنفُسی و آفاقیِ بالفعل غیر قابل تحقیق را مبنای تصمیمگیری در زندگی اجتماعی قرار داد که مردم به آن رأی مثبت دهند. بنابر نظر وی مراجعه به آرای عمومی در این قلمروها هم ممکن و هم مطلوب است. اما در مورد باورهای آفاقی بالفعل قابل تحقیق، ملکیان، معتقد است که حق نداریم به آرای مردم مراجعه کنیم، چرا که معیارهای بیرونی و آفاقی که مورد قبول همگان است در دسترس وجود دارد که با استفاده از آنها میتوان در مورد صدق و کذب گزارهها قضاوت کرد. به عبارت دیگر رأی مردم در این زمینه مؤثر و کارساز نیست.

3. حال این نکته باید بررسی شود که «حذف چند صفر» از پول ملی ایران چه وضعیتی دارد. آیا جزو امور علمی است یا خیر؟ آیا در قلمرو باورهای اَنفُسی و آفاقی بالفعل غیر قابل تحقیق قرار میگیرد یا آفاقی تحقیقپذیر؟ پاسخ به این پرسشهاست که مراجعه یا عدم مراجعه به آرای عمومی را مشخص میسازد.

با توجه به اینکه:

· اولاً حذف صفرها از پول ملی، امری تزئینی، ذوقی و سلیقهای نیست که مثلاً به منظور زیباتر کردن پولی که در دست مردم است، انجام شود؛

· ثانیاً مسئولین امر و دستاندرکاران بانک مرکزی در توجیه باور خویش مبنی بر حذف صفرها به مزایای مثبت عینی آن (کاهش تورم، تسهیل در مبادلات و ...) برای اقتصاد و جامعه اشاره میکنند؛

· ثالثاً حذف صفر از پول ملی امری عینی است و بالفعل برای دانشمندان و عالمان علم اقتصاد قابلیت تحقیق دارد؛ لذا

در این مورد، با توجه به اینکه با یک واقعیت بیرونی سروکار داریم، پیامدهای مثبت و منفی آن قابل سنجش است و این تغییر امری تزئینی و سلیقهای نیست، دانشمندان علم اقتصاد به طور خاص و علوم اجتماعی به طور عام، میتوانند نسبت به مزایا و معایب آن برای جامعه و اقتصاد تصمیم بگیرند و تصمیم آنها نیز مبنای برنامهریزی قرار بگیرد. در این حالت، مراجعه به آرای عمومی مفید و مطلوب نیست و رأی مردم هر چه باشد، تغییری در اصل مسئله و نحوهی تأثیر آن بر اقتصاد جامعه ایجاد نمیکند. بدیهی است این دانشمندان زمانی میتوانند تصمیمی درست اتخاذ کنند که آمار و اطلاعات معتبر و درستی از وضعیت اقتصادی کشور در دسترسداشته باشند، در غیر این صورت، حذف صفر از پول از واقعیتی که به صورت بالفعل قابلیت تحقیق دارد به امری درونی یا بیرونیِ غیر قابل تحقیق تبدیل میگردد.

این اتفاق نشان از درک ناقص مسئولین از دموکراسی و جایگاه آرای عمومی دارد. البته، اگر این وضعیت بدین شکل تداوم یابد و به تدریج جامعهی علمی از دسترسی به دادهها و اطلاعات معتبر محروم گردد، آنگاه مشروعیت مراکز و رشتههای علمی برای تصمیمگیری در مورد امور و باورهای بیرونی تحقیقپذیر خدشهدار میگردد و بسیاری از مسایل مربوط به جامعه به اتکای باورهای درونی و ذوق و سلیقهی خود و اطرافیان انجام میپذیرد یا گاهی با درک ناقص و سادهانگارانهای که از دموکراسی موجود است، رأی مردم مبنای تصمیمگیری قرار میگیرد.

کێ سەرکەوتنی بەدەس هێنا: خەڵک یان حکومەت؟

2011-05-06T00:01:00.000-07:00

دوای نزیکەی ٢ مانگ خۆپیشاندان و پێداگری بەشێکی زۆر لە خەڵکی سلێمانی و شارەکانی دەروبەری لە سەر داواکانیان، حکومەتی کوردستان بێ ئەوەی کە هەنگاوێکی عەمەلی هەڵگرێ بۆ دابین کردنی داواکاریەکانی خۆپیشاندەران، هەرچۆنێک بێ توانی دەس بە سەر ئەو مەیدان و جێگایانەدا بگرێ کە ناڕازییەکان لەوێ کۆ دەبونەوە و دەنگی ناڕەزایی خۆیان دەردەبڕی. هەر لە سەرەتای خۆپیشاندانەکان و هەڵوێستی حکومەت تا رادەیەکی زۆر دیار بو کە دەسەڵاتداران نایانهەوێ دەنگی شەقام ببیسن و بەو پێە وردەوردە سیاسەت و پلانی کوشتنی کات و ماندو کردنی خەڵکانی ناڕازییان بەڕێوە برد. لەوانەیە حکومەت ئەم کارەی خۆی وەکو سەرکەوتن لە قەڵەم بدات کە ئۆپۆزیسیۆن و خەڵکی ناڕازییان رەوانەی ماڵەوە کردەوە بە بێ ئەوەی دەسکەوتێکی بۆیان بوبێت. ئێستا کە سەرای ئازادی کەسی لە ناڕازیان لێ نەماوە و چۆڵ بوە، ئایا ئەتوانین ئیدیعای حکومەت قەبوڵ کەین کە سەرکەوتنی بەدەس هێناوە و ئۆپۆزیسیۆنیش تووشی شکەست هاتوون؟

１. کاتێک کە خەڵکانی ناڕازی و خۆپیشاندەرەکان بۆ دابین کردنی ماف و داخوازیەکانی خۆیان کە بە شێوەیەکی ئارام و ئاشتیخوازانە هاتونەتە سەر شەقام، روبەڕوی سەرکوت یان خەمساردی حکومەت ئەبن، دەستیان بە هیچ جێگایەک راناگا و دەنگیان نابیسرێ لەوانەیە جۆرێک لە ناهۆمێدی و بێمتمانەیی کۆمەڵایەتی لە ناویانا پەرە بستێنێ بە واتایەکیتر سامانی کۆمەڵایەتی تووشی خەسار و شکەست بێت. ئەگەر وابێ ئەمە نە لە قازانجی خەڵکە و نە لە قازانجی حکومەت.

فۆکۆیاما (١٣٧٩) لەو باوەڕە دایە کە ناتوانین بە شێوەیەکی ئیجابی رێژەی سامانی کۆمەڵایەتی ئەندازەی بگرین و دیاری بکەین و بۆ ئەوەی بزانین ئایا رێژەی ئەو سامانە لە چ ئاستێک دایە باشتر وایە لە سەر چەندایەتی دیاردە دزێو و ناپەسەندە کۆمەڵایەتییەکان لێکۆڵینەوە بکرێ، جا کە ئەگەر رێژەیان لە سەرەوە بو ئەوە نیشاندەری داشکانی سامانی کۆمەڵایەتییە و ئەگەر کەم بوون ئەوە ئەو کۆمەڵگایە خاوەنی سامانێکی بەرفراوانی کۆمەڵایەتییە. ئەو کۆمەڵناسانەی لەم بوارەدا کاریان کردوە لەم باوەڕەدان کاتێک رۆحی ناهۆمێدی و بێمتمانەیی لە ناو خەڵکدا تەشەنە بکا، بۆ دەستەبەر کردنی ئامانج و داخوازییەکانیان لەوانەیە جەماوەر پەنا ببەن بۆ رێگا و رەوشتی ناپەسەند و نایاسایی و بەمجۆرە رێژەی گەندەڵی رووی لە هەڵکشان بێت. ئەمە لایەنێکی کێشەکەیە، لەوانەیە متمانەی خەڵک بە نیسبەتی حکومەت کەم بێتەوە، جا ئەگەر وابێ بۆ بەڕێوە بردنی هەر جۆرە بەرنامە و پلانێک، حکومەت دوچاری گیر و گرفت ئەبێ و ناتوانێ لە هاوکاری خەڵک کەڵک وەرگرێ. هەروەها یەکێکیتر لە نیشانەکانی کەمبوونی سەرمایە و سامانی کۆمەڵایەتی لە دەستدانی هەستی بەتوانابوونە. تاکی بێتوانا، بە شێوەیەکی سەربەخۆ خوڵقێنەری کاروباری خۆی نیە و بۆ راپەڕاندنی کارەکانی هیچ چارەیەکی نیە مەگەر پەنا باتە بەر حکومەت و لەوێ دامەزرێت. بەم شێوە حکومەت رۆژبەرۆژ گەورەتر ئەبێتەوە و گەندەڵیش روی لە زیادبوون ئەبێ. کەوابو لە وەها بارودۆخێکدا هەم خەڵک و هەم حکومەت هەر دووکیان دۆراون.

２. ئەگەرچی رۆشنبیران، خەڵک و ئۆپۆزیسیۆن بە گشتی، تەئکید لە سەر خۆپیشاندانی ئاشتیخوازانە ئەکەن و هەوڵ ئەدەن هێمنی شار و شەقام بپارێزن بەڵام لە بەر ئەوەی کە لە لایەکەوە بەشێک لە دەسەڵات پێی ناخۆش نیە بۆ شەرعییەت بەخشین بە سیاسەتی سەرکوتی خۆیان، شێوازی توند و تیژی بسەپێنن بە سەر ناڕازییەکاندا، لەوانەیە لە داهاتودا دەربڕینی ناڕەزایەتییەکان بە ئاراستەی توندوتیژیدا بچێ. لە لایەکیترەوە لەوانەیە بەشێک لە ناڕازیان کە چەندین شەو و رۆژە لە سەر شەقامن و دەنگی ناڕەزایەتیان بە هیچ کوێیەک ناگات پەنا بەنە بەر توندوتیژی.

دیارە پەرەسەندنی توندوتیژی لە قازانجی هیچ لایەنێکدا نیە و تەنیا هەزینە و تێچوی چالاکی سیاسی ناڕازییانە و حکوومەتکردن زۆر ئەکات. حکوومەتێک کە کەڵک وەرگرێ لە توندوتیژی بۆ کپکردنی دەنگی ناڕەزایەتی، لەوانەیە بتوانێ بۆ ماوەیەکی کورت یا درێژ، بە رواڵەت ئاسایش و هێمنی کۆمەڵگا دابین بکات بەڵام چونکا لە عەدالەت دوور ئەکەوێتەوە، رێژەی ئەو کەسانەی کە دژی سیاسەتەکانی حکوومەتن، بەرەو زیادبوون ئەچێ. هەروەها شێوازی ناڕەزاییدەربڕینی گۆڕانکاری بە سەردا دێ و لەوانەیە ناڕازیان بۆ ئەوەی دەنگیان ببیسرێ دژ بە حکومەت توندوتیژی بە کار بهێنن.

بەکارهێنانی سیاسەتی تۆقاندن، زەبروزەنگ و توندوتیژی سەبارەت بەو کەسانەی "وەزعی مەوجوود"یان قەبووڵ نیە رق و تووڕەیی خەڵک بە نیسبەتی حکوومەت زیاتر ئەکات و لە هەمان کاتیشدا شەرعییەتی خۆی لە ناو چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا لە دەست ئەدات. هەروەها بەکارهێنان و هەڵبژاردنی توندوتیژی و لە کارخستنی دامودەزگا دەوڵەتی و مەدەنییەکان لە لایەن ئۆپۆزیسیۆنەوە لە لایەکەوە تا رادەیەک توندوتیژی دەسەڵات تەوجیه ئەکات و لە لایەکیتریشوە ئەبێتە هۆی دوورکەوتنەوە لە دێمۆکڕاسی و کەمبوونەوەی رێژەی بەشداری گشتی خەڵک و بە تایبەت چینی ناوەند _ کە زۆربەیان داخوازی دێمۆکڕاسییانەیان هەیە_ لە خۆپیشاندانەکان.

دیارە پەنابردن بۆ توندوتیژی بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان لە لایەن خۆپیشاندەرانەوە لە گەڵ رەوشت و دروشمی سەرەکی و هەرەگرینگی خەڵکی سەرشەقام ناخوێنێتەوە. نا بۆ توندوتیژی تەنیا دروشمێکی کاتی و تاکتیکی نەبو بەڵکو باوەڕ و بەهایەکی بەڕێزی کۆمەڵایەتییە کە تەنیا لە بواری سیاسەتدا قەتیس نامێنێت و دەچێتە ناو فەرهەنگی کوردی و لەوێ رەگ و ریشە دەهاوێژێ و کاریگەری ئەبێت لە سەر شێوازی ژیانی کۆمەڵایەتی لە کوردستاندا. کەڵکوەرگرتن لە توندوتیژی بە مانای دوورکەوتنەوەیە لە ئامانجەکانی خۆپیشاندانەکان. چونکا توندوتیژی تەنیا ئامرازێک نیە کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی کاتی بۆ گەیشتن بە هەنێ ئامانج و مەبەست بەکار بهێنرێت و دواییش لایبەیت. لە راستییدا سروشت و ماهییەتی توندوتیژی بە جۆرێکە کە رۆحی نەفرەت و رقەبەرایەتی پەرە پێ ئەدات و ئەبێت بە بەشیک لە ژیان کە پەیوەندییە ناسیاسییەکانی کۆمەڵگایش تووشی گۆڕان ئەکات. زاڵ ئەبێت بە سەر پەیوەندی نێوان ژن و پیاو، دایک و باوک و مناڵەکان، مامۆستا و قوتابی، دوکاندار و مشتری و ... بە گشتی زمانی زەبر و زەنگ و تووش و تووڕە جێگای زمانی نەرم و دۆستانە ئەگرێتەوە. مەبەست لە بەکارهێنانی زمانی تووش و تووڕە، زاڵبوون بە سەر ئەویتردایە بەڵام زمانی نەرم و نیان لایەنە جۆراوجۆرەکان بەرەو لەیەکگەیشتن و تەوافوق ئەبات.

３. بەر لە هەموو شتێک پێویستە ئاماژە بەم پێشمەرج و راستییە بکەم کە ئەنجامدانی چاکسازی و بەدیهاتنی خواستی خەڵک تەنیا لە چوارچێوەی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیکدا ئیمکانی هەیە. جا لە سناریۆی سێهەمدا کە حکومەت چاکسازی دەس پێبکات یان گوێبیستی هەنێ داخوازی شەقام بێت، وەکو ئەوەی کە رایگەیاند دەیانهەوێ ٢٥ هەزار نەفەر دامەزرێنن، بودجەی حیزبەکان کەم کەنەوە، هەڵبژاردنی پێشوەخت بەڕێوە ببەن، مووچەی بەشێک لە فەرمانبەران کەم کەنەوە، گەندەڵی نەمێنێت، دەسەڵاتی حیزب بە سەر دەوڵاتدا کەم بێتەوە و ... ئەم پرسیارە دێتە ئاراوە ئایا ئەمانە لە نەهایەتدا بەدیهێنەری دێمۆکڕاسین و بە شێویەکی بنەڕتی و دامەزراوەیی لە گیر و گرفتی خەڵک کەم ئەکەنەوە؟

ئەگەر بە وردی چاوێک بخشێنین بە سەر داواکانی حیزبەکانی ئۆپۆزیسیۆن یان بەرنامەی حکومەت ئەبینین کە دەرئەنجامی عەمەلی و مەبەستی سەرەکی رەفتاری هیچ کامیان بونیادنانی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیک نیە، ئەگەرچی لەوانەیە خولیای گشتیان بەرپاکردنی ئەو جۆرە لە حوکمڕانی بێت.

· بەشێکی زۆر لە بەرنامە و دروشمەکانی ئۆپۆزیسیۆن، پۆپۆلیستین و ئەوە ئەسەلمێنێ کە ئۆپۆزیسیۆن بە پێی هیچ تیۆرییەکی دێمۆکڕاتیک هەڵسوکەوت لە گەڵ دەسەڵاتدا ناکات. پێشتر ئاماژەم بە ئەو پێشمەرجە دا کە ئەگەر تەنانەت هەموو لایەک بیانهەوێ کێشە کۆمەڵایەتییەکان لە کۆمەڵگای کوردەواریدا نەهێڵنەوە و ئاسەواری فەقیری و نەداری بسڕنەوە، ئەو مەبەست و ئاواتە تەنیا لە سایەی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیکدا دێتە دی. لایەنە جۆراوجۆرەکانی ئۆپۆزیسیۆن، هیچکامیان دەستیان نەناوەتە سەر ئەو بەربەستانەی کە پڕۆسەی دامەزرانی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیکیان تووشی کێشە و ئاستەنگ کردوە. لە راستیدا زۆر کەم بیر لە چۆنیەتی سیستمی حوکمڕانی ئەکرێ و زیاتر قسە لەوە ئەکرێ کێ حکومەت بکات. دیارە بۆ هەموارکردنی رێگەی دێمۆکڕاسی، بۆ نمونە ئەشێ بەرنامەی دارێژراو ببێ بۆ سەربەخۆکردن و جیاکردنەوەی بەشی داد لە پارلمان و دەوڵەت، چکۆلەکردنەوەی دەوڵەت و دەسەڵات، بە هێزکردن و پەرەپێدان بە کۆمەڵەی مەدەنی، بەتواناکردنی تاکی کورد و پێداگری لە سەر مافە جۆراوجۆرەکانی.

· زۆربەی داخوازی و ویستەکانی ئۆپۆزیسیۆن، رووی دەمی لە حکومەتە و بە شێوەیەکی نەخوازراو دەوڵەت و حکومەت لەوەی کە ئێستا هەیە گەورەتر ئەکاتەوە. ئەو وتووێژەانی لە سەر گیر و گرفتە کۆمەڵایەتییەکان کە لە کاناڵەکانی راگەیاندنی حیزبە ئۆپۆزیسیۆنەکاندا نیشان ئەدرێت، زۆر بە کەمی باس لە کێشە ساختارییەکانی شێوازی دەسەڵآتداری لە کوردستاندا ئەکەن. نەمانی گەندەڵی و بێکاری و ... دروشمی بریقەدارن بۆ راکێشانی سرنجی خەڵک بەڵام چونکا ئەبێتە هۆی هەرچی گەورەتربوونی حکومەت و هەروەها ئەبێتە هۆی هەرچی زیاتر وابەستەبوونی خەڵکی فەقیر و هەژار بە دەسەڵات، لە ناخی خۆیدا تووشی پاڕادۆکس ئەبێت و دیارە هەرچی حکومەت گەورەتر بێت ناکارامەیی و گەندەڵیشی بەو نیسبەتە زیاتر ئەبێت (راغفر، ١٣٨٢). دامەزراندنی ٢٥ هەزار نەفەریش کە بەرنامەی حکومەتە بۆ وەڵامدانەوە بە ویستی خەڵک هەر ئەو دەرئەنجامەی هەیە.

· شێوازی خۆپیشاندان، دروشمەکان و بەشداربوانی سەرشەقام، نیشاندەری زاڵبوونی فەرهەنگ و رەوشتی چینی ناوەندی کۆمەڵگا بەسەر کەشوهەوای بزوتنەوەی ئەم دوایەی خەڵکدا بو. بەڵام ئەوەی کە لە شاشەی کاناڵە ئاسمانییەکانی سەر بە ئۆپۆزیسیۆندا ئەبینرا زیاتر لەوەی کە تەعبیر داخوازی ئەوان بکات بە شێوەیەکی پۆپۆلیستیانە باسی لە نەهامەتی و گیر و گرفتی چینی هەژار و فەقیر ئەکرد. دیارە هەوڵ و کۆشش بۆ نەهێشتنی فەقیری و نایەکسانی کۆمەڵایەتی، هەوڵ و کۆششێکی ئەخلاقی و پیرۆزە. لەوانەیە لە بنەڕەتدا زۆر لە قازانجی فەقیر و هەژارەکاندا نەبێت. بەم کارە لەوانەیە ژەمێک ماسییان بۆ خواردن پێ بدرێت بەڵام فێری ماسیگرتن نابن. دیارە لە هەموو شتێک پێویستتر بۆ چینی بندەستی کۆمەڵگا ئەوەیە کە زەمینەی کاروکاسبییەکی ئەمن و تەندروستی بۆ فەراهەم بکرێت نەک زیاتر وابەستە بکرێ بە دەسەڵات. مرۆڤی بەتوانا ئەتوانێ دانەر و پارێزەری دێمۆکڕاسی بێت بە پێچەوانەوە ئیستبداد بە شوێن ئینسانی وابەستە و بێتوانایە کە هەم بیانچەوسێنێتەوە و هەم بۆ سەرکوت کەڵکیان لێ وەرگرێت. چینی ناوەند خوازیاری کۆمەڵگایەکی دێمۆکڕاتیک و ئەخلاقییە کە سامانی کۆمەڵایەتییەکی فراوانی تێدا بێت. تەنیا لە وەها کۆمەڵگایەکی وەها دایە کە هەموو لایەک لە خێر و بەرەکەتە گشتییەکانی کۆمەڵگا بەهرەمەند ئەبن و نابەرابەری و دوچاوەکی زۆر کەم ئەبێتەوە.

سەرچاوەکان

- راغفر، حسین (1382)؛ دولت، فساد و فرصتهای اجتماعی (مجموعه مقالات)، تهران، انتشارات نقش و نگار.

- فوكوياما ، فرانسيس (1379) ؛ پايان نظم ، سرمايه ي اجتماعي و حفظ آن ، ترجمه غلامعباس توسلي ، تهران . انتشارات جامعه ايرانيان.

2011-04-05T06:10:00.000-07:00

حیزب وه‌کو ئایین

زۆربه‌ی ره‌خنه‌گرانی سه‌ربه‌خۆ و ئۆپۆزیسیۆنی حکومەتی کوردستان له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ن ‌ کێشه‌ی سه‌ره‌کی ئه‌مڕۆی حکومه‌ت و ئه‌زمونی سیاسی کورد، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ په‌یوه‌ندی نێوان حیزب و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی یان باشتر وایه‌ بڵێم ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سەروەری و ده‌سه‌ڵاتی حیزب به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگا و به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت به‌ سه‌ر حکومه‌تدا. به‌ واتایه‌کی تر حیزبی کوردی ته‌نیا خۆی به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ نەبەستۆتەوە‌، به‌ڵکو به‌ ماف و ته‌نانه‌ت به‌ وه‌زیفه‌ی خۆی ئه‌زانێ که‌ له‌ بوارگەلی ئابوری، کولتوری، په‌روه‌رده‌ و هتد دا چالاک بێت. ئه‌مه‌ وای لێکردوه‌ نە تەنیا مه‌یدانی کار و چالاکی حیزب زۆر له‌ ده‌وڵه‌ت گه‌وره‌تر و بەرفراوانتر بێت بەڵکو ته‌نانه‌ت بیخاته‌ په‌راوێزیشه‌وه و دەوری دەوڵەت لە کۆمەڵگادا کەمڕەنگ کاتەوە. له‌ راستیدا ئه‌ندێشه‌ی چه‌پ، شه‌ڕی چه‌کداری و رۆحی پاوانخوازی عەشیرەیی و سونەتی وای له‌و حیزبانه‌ کردوه‌ خۆیان به‌ سەرترین و باڵاترین دامه‌زراوه‌ی کۆمه‌ڵگا بزانن که‌ هیچ که‌س و هیچ داموده‌زگایه‌ک ناتوانێ و نابێ چوارچێوە و سنوریان بۆ دیاری بکات.

ئه‌م قه‌یرانه‌ سیاسییيەی که‌ دوای به‌یاننامه‌که‌ی گۆڕان ده‌ستی پێکرد و به‌ کوژرانی چه‌ندین که‌س له‌ خۆپیشانده‌ران گه‌یشته‌ ئاستێکی دڵته‌زێن، ئاکامی سروشتی ئەم بۆچوونەی سەرەوەیە بۆ جێگە و پێگەی حیزب. له‌ وه‌ها که‌شوهه‌وایه‌کدا چۆنیه‌تی هه‌ڵسوکه‌وتی حکومه‌ت و حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان له‌ گه‌ڵ خه‌ڵکی ناڕازی سەرشەقام، ئه‌زمونێکی گه‌وره‌یه‌ بۆ نیشاندانی سەدەاقەتی سیاسی حیزبەکان و بنیاتنان و په‌ره‌پێدان یان له‌ باربردن و تێکشکاندنی دێمۆکڕاسی له‌ کوردستاندا.

بۆ شیکردنه‌وه‌ی ده‌وری حیزبه‌کان و تێگه‌یشتن له‌ ماهیه‌تی کێشه‌که‌ ئه‌توانین حیزب به‌ ئایین (پێش رێنێسانس) بشوبهێنین یان وه‌کو ئایین وێنای بکه‌ین. به‌ پێی بنه‌مای ئه‌و رێبازه‌ی حیزبه‌کان گرتویانه‌ته‌ به‌ر، هه‌روه‌ها به‌ پێی سه‌رجه‌م ئه‌و فۆنکسیۆن و وه‌زیفانه‌ که‌ بۆ خۆیانیان پێناسه‌ کردوه‌ و له‌ سه‌ر ئه‌و ئه‌ساسه‌ که‌ له‌ گه‌ڵ 'ئه‌ویتر'ه‌کان هه‌ڵسوکه‌وت ئه‌که‌ن، حیزبه‌کان وا په‌لوپۆیان له‌ ناو کۆمه‌ڵگادا بڵاو کردۆته‌وه‌ که‌ زیاتر ده‌وری ئایین ده‌گێڕن تا حیزبێکی سیاسی. ئه‌مه‌ وای کردوه‌ قه‌تیس کردنیان لە چوارچێوەیەکی دیاریکراو و کۆ کردنه‌وه‌یان ئاسان نه‌بێت و جێ پێی حیزب بە زۆری زۆرداری له‌ هه‌موو جێگایه‌ک و له‌ ناو هه‌موو دامودەزگا و دامه‌زراوه‌یه‌کدا به‌رچاو بکه‌وێت.

جا که‌ وابوو پێش هه‌موو شتێک، پێویسته‌ ئاوڕێکی خێرا له‌ مانا و تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی ئایین بده‌ینه‌وه‌. ئەگەرچی پێناسە کردن و باس کردن لە تایبەتمەندییەکانی ئایین کارێکی دژوارە بەڵام ئایین وه‌کو دامه‌زراوه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی - به‌ تایبه‌ت له‌ پێش ده‌وارانی رۆشنگه‌ری و رێنێسانسدا – به‌ گشتی چه‌ند تایبه‌تمه‌ندی سه‌ره‌کی هه‌بوه‌ کە دوایی لە ژێر کاریگەری سێکۆلاریزاسیۆن گۆڕانی بە سەردا هات:

1. دووڕکه‌یم له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ره‌یه‌ که‌ ئایین هه‌مان به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تی و باوه‌ڕه‌ گشتییه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌ و یه‌کێک له‌ گرنگترین وەزیفە و کاره‌کانی ئه‌وه‌یه‌ که‌ دیارده‌ سروشتی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان به‌ دوو ده‌سته‌ی پیرۆز و ناپیرۆز دابه‌ش ئه‌کات. ئەو دابەشکردنە بە پێی کۆمەڵگاکان جیاوازییان هەیە و ئەتوانێ بنەماڵە، ماڵێکی تایبەت، کێو، دار، بەرد، ئاژەڵ، کەسایەتی و رۆڵی کۆمەڵایەتی بگرێتەوە. هه‌روه‌ها پێی وایه‌ ئایین خسڵه‌ت و خاسیه‌تی رێکخه‌رانه‌ و هانده‌رانه‌ی بۆ کۆمەڵگا هه‌یه‌ (گیدنز، ١٣٨٨). لە ئایینی تۆتێمیدا شتێک یان دیاردەیەکی سروشتی پیرۆزبوونی پێ ئەبەخشرێت و ئەبێ بە سەمبۆلی ئەو کۆمەڵگایە و دیارە ئیتر ئەشێ لەمەولا بە شێوەیەکی تایبەت مامەڵەی لە گەڵدا بکرێت، لە هەمان کاتدا زۆر دیاردەیتر وەکو ناپیرۆز و دزێو ناوبردە ئەکرێن کە لەوانەیە نزیککەوتنەوە، خواردن ناوبردن یان بەکارهێنانیان حەرام و ناپەسەند لە قەڵەم بدرێت. جا ئەو دەستەبەندییە مکانیزمی سزای تایبەت بە خۆی بەرهەم دێنێت و ئەو کەسانەی کە بە دوای شتە پیرۆزەکاندا بچن، پاداش وەردەگرن و ئەو کەسانەش کە لە شتە ناپیرۆزەکان کەڵک وەرگرن، سزا ئەدرێن.

2. هه‌ر ئایینێک چه‌ندین مه‌راسیم و نه‌ریتی تایبه‌تی هه‌یه‌ بۆ قوربانی کردن و ئامادەبوون بۆ قوربانیدان. قوربانی وه‌کو چه‌مکێکی هه‌ره‌ گرینگ له‌ زۆربه‌ی ئایینه‌کاندا به‌رچاو ئه‌که‌وێت و ده‌وریکی ئه‌ساسی و هانده‌رانه‌ی هه‌یه‌ له‌ نیشاندانی وه‌فاداری بۆ ئایین و سه‌رکرده‌ئایینییه‌کان و هه‌روه‌ها بۆ به‌ هێز و پته‌و کردنی یه‌کگرتویی کۆمه‌ڵایه‌تی. حه‌ج له‌ ئایینی ئیسلامدا، مه‌راسمێکی ته‌واو سه‌مبۆلیکه‌ که‌ به‌رده‌وام چه‌مکی قوربانی پیرۆز و زیندوو راده‌گرێ. لە ئایینگەلی جۆراوجۆردا قوربانیدان نیشانەی وەفاداری و رێزگرتن لە ئایین دێتە ئەژمار. بەشێکی زۆر لە ئایینەکان هەوڵی بڵاو کردنەوە و داسەپاندنی ئایدیۆلۆژی تایبەت بە خۆیان ئەدەن جا لە سەر ئەساسی ئەو ئایدیۆلۆژییە، ماڵ، مناڵ و گیانی مرۆڤ لە زۆربەی ئایینەکاندا دەکرێتە قوربانی بۆ بایەخ و باوەڕە پیرۆزەکانی ئایین.

3. له‌ کاتی بڵاوبوونه‌وی نه‌خۆشین و قات و قڕیدا، زۆربه‌ی ئایینه‌کان، داب و نه‌ریتی جۆراوجۆر و زۆر جار سه‌رنجڕاکێش به‌ڕێوه‌ ئه‌به‌ن بۆ ئه‌وه‌ی که‌ رۆح و هێزه‌ ناپاک و نادیاره‌کان له‌ خۆیان و کۆمه‌ڵگاکه‌یان دوور خه‌نه‌وه‌. له‌ هه‌ر ئایینێکدا مه‌راسیمی جه‌ژن، هه‌ڵپه‌رین و خوێندنی ئاواز و دۆعای ئایینی به‌ڕێوه‌ ئه‌چێت بۆ پاککردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا له‌و هێزه‌ نادیارانه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ڕا دزه‌یان کردۆته‌ ناو کۆمه‌ڵگاوه‌‌. دیاره‌ به‌ پێی یاسا و ئامۆژگارییە ئایینه‌کان، ته‌نیا سه‌رکرده‌ئایینیه‌کان ئه‌توانن ئه‌م هێزانه ببینن و هه‌ر ئه‌وانیش ئه‌توانن به‌ خوێندنی هه‌ندێک وێرد و دۆعای تایبه‌ت، کۆمه‌ڵگا له‌ ده‌س ئه‌و هێزه‌ دزێوه‌ ده‌رکییانه‌ رزگار که‌ن. بە کورتی ژیان لە روانگەی ئایینەوە یەکسەرە ئەفسووناوییە و پڕ لە رەمز و رازە. شیکاری و راڤە کردنی ئەم ئەفسوون و رەمز و رازەیش تەنیا لە دەست رێبەرانی ئایینی دایە. سه‌رکرده‌ئایینیه‌کان پاراستنی کۆمه‌ڵگا به‌ وه‌زیفه‌ی سه‌ره‌کی و له‌ هه‌مان حاڵدا تایبه‌تی خۆیان ئه‌زانن و زۆر جار ئه‌گه‌ر له‌ گه‌ڵ گرفتێکی کۆمه‌ڵایه‌تی یان سروشتی به‌ره‌وڕو بن فه‌وره‌ن به‌ دوای په‌یدا کردنی ده‌ستی هێزه‌ فیتنەگەر و شه‌یتانییه‌کاندا ده‌گه‌ڕێن و په‌نا ئه‌به‌نه‌ به‌ر بەرچەسپ و ناو و نیتکەزڕاندن و هۆکارگه‌لی وه‌همی و نادیار که‌ ته‌نیا ئه‌مان ئه‌توانن بیانبینن، بیاناسن و لە نەهایەتدا بیانتارێنن.

4. کۆکردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ت و سامانێکی زۆر بۆ کلیسا له‌ ناو مه‌سیحییه‌کاندا، یه‌کیکیتر له‌ تایبه‌تمه‌نیه‌کانی ئایین به‌ تایبه‌ت له‌ رابردوودا بوه‌. به‌ درێژایی مێژووی ئایینی مه‌سیحیه‌ت، کلیسا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رده‌وام لە رێگەی نفوزی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە هه‌وڵی پاوان کردنی زه‌وی و زار و سه‌روه‌تی کۆمەڵگاکەی هەبوه‌ و ئه‌مه‌ وای لێکردوه‌ که‌ لە کاتی خۆیدا ببێته‌ یه‌کێک له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین دامه‌زراوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان.‌

5. ده‌خاڵه‌ت و ده‌ستێوه‌ردانی به‌ربڵاو له‌ کار و باری ده‌وڵه‌ت، بازار و پەروەردە و فێرکاری یه‌کێکیترە لە تایبەتمەندیەکانی ئایین لە رابردوودا. دیارە پیاوان و رێبەرانی ئایینی بە درێژایی مێژوو، کار و چالاکی سیاسی و هاتنە ناو گۆڕەپانی سیاسی بە مافی تایبەتی خۆیان زانیوە و بە شێوەی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەستیان وەرداوەتە ناو کاروباری سیاسی. گەورەپیاوانی ئایینی بۆ زۆر وڵات و سەبارەت بە زۆر سەرۆکی حکومەت، دەوری شەرعییەتبەخشینیان گێڕاوە و لە زۆر جێگەی دیکەدا ئەگەر هەلیان بۆ رەخسا بێ ئەوە هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتی دینییان داوە. لە رابردوودا زۆربەی پاشا و دەسەڵاتدارەکان خۆیان وەکو نوێنەری خوا لە سەر زەوی بە خەڵک ناساندوە، بۆ جێبەجێ کردنی ئەم کارەیش هانایان بردۆتە بەر گەورەپیاوانی ئایینی و ئەوانیان لە دەسەڵاتدا کردوە بە شەریک و بەمجۆرە شەرعیەتیان بۆ حوکمڕانی خۆیان مسۆگەر کردوە. بەشی رێبەرانی ئایینی لە دەسەڵاتدا پاراستن، بەڕێوەبردن و بەکارهێنانی باوەڕ و بایەخە دینییەکان لە کۆمەڵگادا بوە. بۆ گەیشتن بەم مەبەستە مافی سزادانی کافرەکان و ئەو کەسانەی رێز ناگرن لە دەستوراتی دین لە رێگای فتواداناوە دراوە بە رێبەرانی ئایینی. روون و ئاشکرایە کە گرنگترین دەسەڵاتی حکومەت، مافی تایبەتییە بۆ سزادانی بەلاڕێچوەکان و سەرجەم ئەو کەسانەی کە ملکەچی یاسا و رێساکانی حکومەت نین بەڵام بۆ سزادانی نەیاران و رەخنەگرانی ئایین و کاریگەری لە سەر دەسەڵات، لە لایەن سەرۆکەکانی دامەزراوەی ئایین لە فتوا وەکو ئامرازێک کەڵک وەرگیراوە و بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە دەوڵەت هێزی سزادانیان بۆ خۆیان پاراستوە.

ئەگەر بە وردی بڕوانینە وەزعیەت و شێوەی چالاکی حیزبە دەسەڵاتدارەکان، ئەوە دەبینین زۆر نزیکن لە ئایین:

a. یەکەم شتێک کە لە ناو حیزبدا وەکو دیاردەیەکی پیرۆز تەعبیری لێ ئەکرێت، دەسەڵاتە و دژبەرانی دەسەڵاتیش وەکو فیتنەچی و ئاژاوەگێڕ بەرچەسپیان لێ ئەدرێت. چەندین ساڵە بە شێوەی جۆراوجۆر هەوڵی پیرۆزاندنی کەسایەتی حیزبی، بنەماڵەیی و عەشیرەیی لە لایەن حیزبەکانەوە رەواجی هەیە، ئەو رەسمانەی ئەشێ بە دیوارەکانەوە هەڵواسرێ و رێژەی ئەو کەسانەی کە نابێ رەخنەیان لێ بگیرترێت رۆژ بە رۆژ لە زیادبوون دایە. ئیدیعای میراتگری شەهیدان (وەکو چەمکێکی ئایینی و پیرۆز) ئەوە دەگەیەنێت کە پیرۆزییەتی شەهیدان تەنها و تەنها ئەمان و دەسەڵاتەکەیان ئەگرێتەوە و باقی خەڵک لەو فەداکاری و خۆبەختکردنەی شەهیدان بێبەشن. کە وابو دژایەتی لە گەڵیان و رەخنەگرتن لێیان کارێکی نادروست و ناڕەوایە. بۆ نمونە دوای ئەوەی کە خۆپیشاندەرەکان بەردیان هاویشت بۆ بارەگای لقی چواری پارتی، جۆرێک باسی ئەو کارەیان ئەکرد کە تۆ بڵێی خەڵک سوکایەتییان بە جێگەیەکی زۆر پیرۆز کردوە بۆیە سزای ئەوانە مەرگە و ئەبێ بە گولە مامەڵەیان لە گەڵ بکرێت و دیارە سزای کەسانێک کە سوکایەتی بکەن بە شوێنە پیرۆزەکان مەرگە.

b. حیزبەکان ساڵەهای ساڵە بە پێی بەرژەوندییەکانی خۆیان (نەک کوردستان) بەردەوام تەئکید لە سەر ئەوە ئەکەن کە هەزاران کەسیان هەیە کە ئامادەی قوربانیبوون و گیانبەخت کردنن. ئازایی وەکو بایەخێک جێگەی بۆ ئازادی نەهێشتۆتەوە و ئەوەندەی ئەولەویەت دەدرێ بە ئایدیۆلۆژی و عەقیدە قەت لە سەر گیان و ژیانی مرۆڤەکان پێداگری ناکرێت. لە فەرهەنگی ئەو حیزبانەدا شەهید وەکو قوربانی سەیری ئەکرێت و ئەوەی کە شەهید ئەبێ تەنیا وەکو ئامرازێک بۆ پیرۆزاندنی حیزب کەڵکی لێ وەرئەگیرترێت و بەس. هەر بۆیە هەتاکو ئێستا نەیانتوانیوە هێزێکی سەربازی میللی دامەزرێنن و تەنانەت شەهیدی یەکتریش بە رەسمیەت ناناسن. دروست بوونی هێزی پێشمەرگەی کوردستان هەڵگری ئەو مانایە کە تەنیا رەوایە بۆ بەرژەوەندییەکانی گەل و وڵات فیداکاری بکرێت بەڵام لای ئەمان ئەشێ کەسانێک بن ئامادە بۆ فیداکاری لە رێگای حیزب و ئایدیۆلۆژییەکانی.

ئایدیۆلۆژی بە پێی پێناسە مارکسییەکەی بۆ چەواشەکردنی خەڵک بە کار ئەهێنرێت. جا کە وابو بۆ دروست کردنی وشیاری ساختەچیانە و شیاونواندن و پاراستنی دەسەڵات، کۆنتڕۆل کردنی دەنگە ناڕازی و گۆڕانخوازەکان، ئایدیۆلۆژی دزە ئەکاتە ناو تەواوی لایەن و دامەزراوە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و هەروەها زۆر بە توندی دژایەتی لە گەڵ زانست و رۆشنبیر ئەکات کە ئەرکی سەرەکی ئەمان رەخنە لە دەسەڵات و لابردنی تەم و مژی ئایدۆلۆژییەکانە لە سەر راستییەکان. کاتێک حیزب وەکو ئایین خۆی پێناسە ئەکات، رۆشنبیر لە بەر رۆحە رەخنەگرانەکەی و خوێندنەوەی سەربەخۆی لە هەلومەرجی کۆمەڵایەتی وەکو موزاحیم سەیر ئەکات و لە جیاتی هەموار کردنی زەمینەی گفتوگۆ، کەڵک لە ناوزڕاندن وەردەگرێ و ئەگەر بۆی بلوێ ئەوە چون دەیان رۆشنبیر و زانای وەک گالیلەیان بە زۆری زۆرداری بردە بەر دادگا و سزایان دان، هەر بەو شێوە مامەڵە لە گەڵیاندا ئەکەن.

c. زۆربەی حیزبەکان لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵە یان چەند کەسێک دان. ئەو کەسانە خۆیان بە جیاواز ئەزانن لە خەڵکیتر و چونکە وا بیر ئەکەنەوە کە خاوەنی هێز و توانایی تایبەتین پێیان وایە بە غەیری ئەمان کەسیتر ناتوانێ بەرژەوەندی حیزب دابین کات. سەرۆکایەتی حیزب بە مافی سەرەکی خۆیان ئەزانن و پەیڕەوی و ملکەچی بە وەزیفەی خەڵک و جەماوەر. بە پێی ئەم باوەڕەیە کە نوێنەرانی خەڵک لە پارلمان و ئەنجومەنی پارێزگا زۆر بە سووکی سەیریان ئەکرێت و دەوڵەت و ئەنجومەنی وەزیران، ئەوەندەی رێز لە کەسایەتییە حیزبییەکان ئەگرن و گوێڕایەڵی ئەوانن خۆیان بە بەڕێوەبەری داخوازییەکانی خەڵک و نوێنەرەکانیان نازانن. سەرۆکی حیزبەکان هەروەکو گەورەپیاوانی ئایینی، ئەگەر لە گەڵ رەخنەی رەخنەگران روبەڕوو ببنەوە، گەڕان بە دوای هێزێکی بێگانەی نادیار و شەیتانی یەکەم کارێکە کە ئەیکەن.

d. کۆ کردنەوەی سەروەت و سامانێکی بێئەندازە و تاپۆ کردنی زەوی و زارێکی زۆر بە ناوی حیزب و کەسانی ناو حیزب، یەکێکیتر لەو تایبەتمەندییانەیە کە حیزب وەکو ئایین لێ ئەکات. حیزب نە تەنیا هێزێکی سیاسی و سەربازییە بەڵکو گەورەترین دامەزراوەی ئابوریشە کە سەروەت و سامانی لەوانەیە لە دەوڵەتیش زۆرتر بێ. لە هەمو شار و ناوچەیەک بارەگای شاهانەیان دروست کردوە و بە ئاشکرایی لە رانتی جۆراوجۆر بۆ بە دەستهێنانی سەروەتی زیاتر کەڵک وەرئەگرن. بەشێکی زۆر لە کۆمپانیاکان، کاتێک ئەتوانن بێنە ناو بازاڕ و کار بکەن کە سەر بە حیزبێک بن یان لە لایەن ئەوانەوە پشتیوانییان لێ بکرێت. تەنانەت دەنگۆی ئەوەێش هەیە کە ئاستی دەستێوەردانی حیزبە دەسەڵاتدارەکان بە جۆرێکە کە ئەڵێن بازاڕەکانییان لە بەینی خۆیاندا دابەش کردوە.

e. حیزب بە جێگای تەربیەتی سیاسی کادرەکانی و بەڕێوەبردنی بەرنامە بۆ تەبلیغی بیر و باوەڕی حیزبی و لە ئەنجامدا بە دەسهێنانی دەنگی خەڵک، راستەوخۆ دەخاڵەت لە کار و باری دەوڵەتدا ئەکات. حیزب ئەشێ تەواوی هێز و توانای خۆی بۆ تەئسیر دانان لە سەر فەزای سیاسی تەرخان بکات، بەڵام بە پێچەوانەوە زۆر خۆی بە ئەو فەزایەوە ماندو ناکات ئەوەندەی کە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەست وەر ئەداتە ئەرک و وەزیفەکانی دەوڵەت. جا هەر لە سەر ئەو ئەساسە دزە دەکاتە ناو زانکۆکان، قوتابخانەکان و تەنانەت رێکخراوە پیشەیی، ئایینی و مەدەنییەکانیش لە دەست حیزب رزگارییان نابێ و بە جۆرێک ئەبێ لە ژێر پەرچەمی حیزبدا چالاک بن ئەگینا رێگەیان لێ دەگیرترێت. ئەگەر مەلاکان (مەبەستم فەقەت لە ئیسلام دا نیە) مافی فتوادانیان بۆ خۆیان بە رەوا ئەزانی و لەم رێگاوە ببون بە شەریکەبەشی دەوڵەت بۆ سزادانی نەیاران، ئەوە ئێستا حیزبەکانیش هەر بەو شێوە مامەڵە لە گەڵ نەیارانی خۆیان ئەکەن. هێزی پێشمەرگە و ئاساێشی تایبەت بە حیزب جگە لەوەی ئەبێتە مایەی هەرج و مەرج و ئەگەری شەڕی ناوخۆ زیاد ئەکات، نیشاندەری لاوازی دەوڵەتیشە کە ئیتر وەکو هێزێکی تایبەت کە توانایی سزادان، بە تایبەتی بۆ ئەو تەرخان کرابێ، سەیری ناکرێت و بەشێک لەو توانایەی ئەدرێ بە حیزبەکان یان بە زۆر لە دەوڵەتی داگیر ئەکەن.

رێگا چارە چیە؟ بە پێی ئەو لێکدانەوەی سەرەوە ئەگەر قەبوڵمان بێت کە حیزبەکان وەکو ئایینیان لێهاتوە، دیارە رێگاچارە ئەوەیە کە بۆ ئایین بە کار هێنراوە. باس لەوە کرا کە ئایین لە رابردوودا تەواو خۆی بڵاو کرد بۆوە و دەستی بۆ هەموو گۆشە و کەلێنی کۆمەڵگا و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی درێژ کردبۆوە. ئەو پڕۆسەی کە سەبارەت بە ئایین بەڕێوە چو و باعیس بو ئەم فۆرمەی ئێستای بە خۆیەوە بگرێت، پێی ئەوترێت "سێکۆلاریزاسیۆن" کە لە وشەی Saeculum بە مانای زەمانە، دەورە یان رۆژگار هاتوە لەو وشەوە وەرگیراوە. بۆ یەکەم جار ئەم چەمکە لە پەیماننامەی وێستفالی (١٦٤٨) ئاماژەی پێکراوە و نوێنەرانی فەڕانسە مەنزوریان گواستنەوەی مالکییەتی زەوی و زار و بە گشتی دارایی کلیسا بۆ دەوڵەت و حوکمڕانی سیاسییەکان بووە (جلیلی، ١٣٨٥: ١٢). بەڵام ئێستا چەندین پێناسە و مانای جیاوازی هەیە و بە گشتی ئەتوانین بڵێین بریتییە لە کۆمەڵێک تەقەلا و بەرنامەی جۆراوجۆر بۆ سنوردار کردنی ئایین. هەمیلتۆن (١٣٧٧) لە سەر ئەو باوەڕیە لە سەر پێناسە کردنی ئەم چەمکە لە نێوان کۆمەڵناساندا هیچ چەشنە هاودەنگییەک بە دی ناکرێت و بۆچوونی جیاواز لەم بارەوە بە زۆری هەیە. لای ئانتۆنی گیدێنز (١٣٨٦)، سێکۆلاریزاسیۆن وەکو چەمکێکی پیچیدەی کۆمەڵناسی وێنا ئەکرێت کە ئەندازە گرتن و بەراوەرد کردنی گەلێک دژوارە و بەڵام بە گشتی تەعبیر لە رەوتێک ئەکات کە دەسەڵات و هێزی ئایین لە بەشە جۆراوجۆرەکانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا کەمڕەنگ و کاڵ ئەبێتەوە. گیدێنز ئاماژە بە سێ لایەن و رەهەندی ئەم چەمکە ئەکات:

· رەهەندی بەرهەست و عەینی وەکو رێژەی بەئەندام بوون لە دام و دەزگا دینییەکان؛ گیدێنز لە سەر ئەو باوەرەیە کە ئایین لەم رەهەندەوە تووشی پاشەکشێ بوە بەو مانایەی کە ئەمڕۆ ئاماری بەئەندام بوون لە دام و دەزگا دینییەکان و بەشداری لە مەراسیم و بۆنە ئایینییەکان بە نیسبەتی رابردوو زۆر کەم بۆتەوە.

· رەهەندی جێگە و پێگەی کۆمەلایەتی ئایین یان بە واتایەکیتر رادەی کاریگەری ئایین لە سەر دامەزراوە ئابوری، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان؛ گیدێنز پێی وایە کە پێگەی کۆمەڵایەتی ئایین بە گشتی هاتۆتە خوارەوە و رێبەرانی دینی وەکۆ جاران ناتوانن کاریگەریان لە سەر کۆمەڵگا، کەسایەتی و دام و دەزگا کۆمەڵایەتییەکان ببێ. بەم بۆنەوە سەروەت و سامانی دام و دەزگا ئایینییەکانیش زۆر کەم بۆتەوە.

· رەهەندی باوەڕ و بایەخە کۆمەڵایەتییەکانی جەماوەر و خەڵک؛ ئەم رەهەندە تەعبیر لەو بەشەی سێکۆلاریزاسیۆن ئەکات کە نیشاندەری چۆنیەتی و گرینگی ئایین لە ژیانی رۆژانەی جەماوەر دایە. لێکۆڵینەوەکانی لایەنگرانی سێکۆلاریزاسیۆن لە سەر ئام باوەڕەن کە دەوری ئایین لە ژیانی بنەماڵەیی و کۆمەڵایەتی خەڵک، هەتا دێت کەمتر ئەبێتەوە.

شاینێر جیا لە پێناسە ئابورییەکەی سێکۆلاریزاسیۆن، ئاماژە بە شەش مانا و بۆچوونیتر ئەکات (سراجزاده، 1383):

· کەمڕەنگ بوونەوە و دابەزینی ئاستی متمانە و جێگەی کۆمەڵایەتی دین؛

· سازگاربوون و خۆرێکخستنی دین لە گەڵ دونیا؛

· ئازادبوونی کۆمەڵگا لە دەس بۆچوونە ئایینییەکان و درووسبوونی دینێکی تاکەکەسی و دەروونی؛

· جێگۆڕکێی و گۆڕانی باوەڕ و دامەزراوە ئایینییەکان، بە شێوەیەک کە بەشێک لە دامودەزگا و باوەڕە دینییەکان کە پێشتر شەرعیەتی خۆیان لە ئایین، ئاسمان و هێزە نادیارەکان وەرئەگرت ئێستاکە جێگای خۆیان داوە بە زانست و مرۆڤ.

· پیرۆزییەتسڕینەوە لە دونیا و زاڵبوونی عەقڵانییەت بە سەر ژیانی مرۆڤدا؛

· جوڵان لە کۆمەڵگایەکی پیرۆز بەرەو کۆمەڵگایەکی سێکۆلار.

لە بەر ئەوەی کە حیزبەکان بە درێژایی مێژووی سیاسی خۆیان زیاتر لە سەر ئەساسی مۆدێلی ئایین، چالاکییان بوە لە ناو کۆمەڵگای کوردەواریدا، جا کاتێک باس لە سنوردارکردنی حیزب ئەکرێت، ئەبێ مەنزوور و مەبەست لەم بەرنامە و داخوازییە رۆشن بکرێتەوە. دیارە ئەم بەرنامەیە هەڵگری مانا و بۆچوونی جیاوازە و ئەتوانێ رەهەندی جۆراوجۆری لێ ببێتەوە:

· یەکەم رەهەندی بەرنامە و چەمکی بە سێکۆلارکردنی حیزب، لایەنێکی بە هێزی ئابوری تێدایە. هەروکو زوتر باسمان کرد لە کۆمەڵگای ئەمڕۆی کوردەواریدا، حیزبەکان و رێبەرەکانیان سەروەت و سامانێکی زۆری ئابوریان کۆکردۆتەوە و بەمجۆرە چینێکی نەوکیسەی ئابوری و سیاسی تایبەت بە خۆیان دروس کردوە بە جۆرێک کە پێکهاتەی چینایەتی کۆمەڵگای کوردەواری تووشی شێوان و گۆڕانکاری هاتوە. بەرجەستە بوونی ئەم رەهەندە بۆیە پێویستە کە هۆکاری سەرەکی شەڕی ناوخۆ و پێکهاتنی حیزبەکان لە ئێستادا زیاتر لەوەی سیاسی بێت، هۆکاری ئابوری هەیە. لە سەر داهاتی گۆمریکی ئیبراهیم خەلیل شەڕ دەستی پێکرد و ئێستاش کە پێکهاتوون لە سەر چۆنییەتی دابەشکردنی بازاڕ و داهاتە ئابورییەکانە کە شەڕ نەماوە. دیارە کاتێک حیزب ئەبێ بە گەورەترین دەزگای ئابوری کۆمەڵگا، چاوەڕوان ئەکرێت بەو نیسبەتەیش گەندەڵی پەرە بستێنێت و لە هەلومەرجی وەهادا حیزب زیاتر بیر لە بەرژەوەندییە ئابوریەکانی خۆی ئەکاتەوە تا بەرژەوەندییە گشتییەکانی کۆمەڵگا.

· سڕینەوەی پیرۆزییەت لە حیزب یەکێکیتر لەو رەهەندانەیە کە لە چەمکی بەسێکۆلارکردنی حیزبدا رەچاو ئەکرێت. کاتێک حیزب خۆی یان سەرکردەکانی بە پیرۆز لە قەڵەم بدات، بەم کارەی رێگە لە هەر جۆرە رەخنەیەک لەو سەرکردە ئەگرێت و سەرکردەیش خۆی لە بەرانبەر خەڵک و ئەو کارانەی کە ئەیکات بە بەرپرس نازانێت. بۆیە یەکێک لە ئاراستەکانی بزوتنەوەی شەقامی سلێمانی، سڕینەوەی چەمکی پیرۆزییەتە لە حیزبەکان و دابەزاندن و هێنانە خواری ئەوان لە ئاسمانەوە بۆ سەر زەوییە. بەرد هاویشتن بۆ بنکە و بارەگای حیزب، یەکەم هەنگاوە بۆ داماڵینی بیری خۆ بە پیرۆززانینی حیزب لە لایەن خەڵکەوە. هەنگاوی دووەم رێزگرتن و پشتیوانی لە رۆشنبیرانی سەربەخۆ و گوێ گرتن لە بیر و بۆچوونەکانیانە. رۆشنبیر هیچ سنور و هێڵێکی سور بە رەسمیەت ناناسێ و تەواوی هەوڵ و تەقەلای بۆ گەیشتن و درکاندنی راستی و هەقیقەتە. لە راستیدا بەو نیسبەتەی رێژەی رۆشنبیر لە کوردستاندا زۆرتر بێ و مەجالی قسە کردنیان زیاتر بۆ فەراهەم بێ، پیرۆزیەتی حیزب کەمتر ئەبێتەوە.

· چکۆلە کردنەوەی حیزب و کەم کردنەوەی ئاستی دەستتێوەردانی لە کاروباری کۆمەڵایەتی، یەکێکیتر لە لایەنەکانی بەسێکۆلارکردنی حیزبە لە کوردستاندا. ئێستا وای لێهاتوە کە ئەندامییەتی حیزب دەبێتە هۆی بەرز بوونەوەی ئاستی دەسترۆیشتویی کۆمەڵایەتی تاکی کورد و بەهرەمەند بوون لە سود و قازانجی ئابوری کۆمەڵگا. سەر بە هیچ حیزبێک نەبوون بە مانای بێبەش بوونە لە زۆر فورسەت و جێگەی گرنگی کۆمەڵایەتی. لە زۆربەی وڵاتانی پێشکەوتوی دونیا، بەشی هەرە زۆری سەرمایە و سامانی حیزب لە رێگەی وەرگرتنی پووڵ لەو کەسانەی کە ئەندامی حیزبن، پێک دێت، بەڵام لە وڵاتی ئێمە ئەندامانی حیزب پووڵ و پارەیەکی زۆر وەرئەگرن.

· یەکێکیتر لە رەهەندەکانی بەسێکۆلارکردنی حیزب، لابردن و نە‌هێشتنی ‌سەروەری حیزب بە نیسبەتی دەوڵەتە. کەس ناتوانێ دەخاڵەتی حیزب لە سیاسەتدا کەم بکاتەوە و باشیش وایە ئەو کارە نەکرێت، بەڵام ئەوەی کە حیزب لای ئیمە ئەیکات کاری سیاسی نیە بەڵکو تەرخاندانی بەشێک لە ئەرک و وەزیفەکانی دەوڵەتە بۆ حیزب. جیا کردنەوەی حیزب لە دەوڵەت لەوانەیە گرنگترین رەهەندی بەسێکۆلارکردنی حیزب بێ. ئەگینا بە هیچ جۆرێک دێمۆکڕاسی لە کوردستاندا سەقامگیر نابێ. بوونی هێزی دادوەری سەربەخۆ و بێلایەن، پێششەرتی سەرەکی دێمۆکراسییە کە ئێستا لە کوردستاندا بەدی ناکرێت و حیزبەکانیش واز لەو دەسەڵاتەیان ناهێنن کە ماف و توانای سزادانی دژبەرانیان هەیە.

سەرچاوە

１. جلیلی، هادی (1385)، تأملاتی جامعهشناسانه دربارهی سکولارشدن، تهران، طرح نو، چاپ دوم.

２. سراجزاده، سیدحسین (1383)، چالشهای دین و مدرنیته: مباحثی جامعهشناختی در دینداری و سکولار شدن، تهران، طرح نو، چاپ اول.

３. گیدنز، آنتونی (1386)، جامعهشناسی، ترجمهی حسن چاوشیان، تهران، نشر نی، چاپ اول.

４. گیدنز، آنتونی (1388)، دورکم، ترجمهی یوسف اباذری، تهران، انتشارات خوارزمی، چاپ دوم.

５. همیلتون، ملکم (1377)، جامعهشناسی دین، ترجمهی محسن ثلاثی، تهران، مؤسسه انتشاراتی تبیان، چاپ اول.

لیبی مانع بزرگ

2011-03-16T07:21:00.000-07:00

موج اعتراضاتی که از تونس آغاز شد و بسیاری از کشورهای عربی را در بر گرفت، اکنون در لیبی با مانع عمدهای مواجه شده است. در روزهای اول که موج اعتراض به لیبی رسید، بسیاری از مردم دموکراسیخواه دنیا امیدوار شدند که جهان از شر یکی دیگر از دیکتاتورهای دیوانه خلاصی مییابد. استعفای وزیر کشور، پیوستن نمایندهی لیبی در سازمان ملل به معترضین و وارد شدن تعداد زیادی از نیروهای نظامی به صفوف انقلابیون و سقوط پی در پی شهرهای مهم لیبی، حکایت از پیروزی زودهنگام مردم داشت. اما دیری نپایید که قذافی ابتکار عمل را در دست گرفت و به تدریج در صدد بازپسگیری شهرهایی برآمد که در تسلط نیروهای مخالف قرار داشت. علاوه بر این، علیرغم تلاش جدی و همهجانبهی فرانسه و انگلیس برای تصویب و اعمال منطقهی پرواز ممنوع، این طرح با مخالفت آمریکا و دیگر کشورهای اروپایی و قدرتمند دنیا مواجه شد. فرستادهی دبیر کل سازمان ملل متحد نیز به دیدار قذافی شتافت و از وی درخواست کرد تا از به کارگیری خشونت علیه مخالفان پرهیز نماید.

چگونه و چرا لیبی توانست در برابر گسترش موج دموکراسیخواهی مانع ایجاد کند و تا حد زیادی آن را متوقف سازد؟ تردیدی نیست لیبی تفاوتهای عمدهای با دیگر کشورهای منطقه و عربی دارد. شخصیت عجیب و غریب و ویژهی معمر قذافی، ساختار عشیرهای این کشور، وجود نفت و ... موجب شده است تا روند رو به جلوی موج اعتراضات تا حد زیادی متوقف شود. اما از همهی اینها مهمتر عاملی است که سرهنگ قذافی دانسته یا نادانسته به خوبی از آن بهره گرفت و احتمال دارد از این طریق شکست سنگینی را بر مخالفان خود تحمیل نماید. آن عاملی که قذافی از آن استفاده کرد و وی را از دیگران متمایز میسازد، چیزی نیست جز تحمیل روش خشونتآمیز بر موج اعتراضات مسالمتآمیز مردم در لیبی. به عبارت دیگر قذافی موفق شد جریان مخالف خود را وادار به اتخاذ روشهای خشن و غیر مسالمتجویانه نماید. با این کار از یک سو هزینهی مخالفت با خود را افزایش داد و از سوی دیگر این امکان را یافت تا با تمام قوا به جنگ مخالفانی رود که اسلحه در دست دارند و با تمام قوا به سرکوب آنها بپردازد.

در چنین شرایطی، با وجود اینکه شدت سرکوب افزایش اما در مقابل، بر خلاف آن چه که در ظاهر انتظار میرود، سرعت خروج مقامهای سیاسی و نظامی از حاکمیت کاهش یافته است. مردم عادی نیز، اکنون و همزمان با بالا رفتن هزینهی فعالیت سیاسی که بیم جان در آن درج شده است، به حاشیه خزیدهاند و اگر چه آرزوی سرنگونی معمر قذافی را در سر میپرورانند اما نیک میدانند که تحقق این آرزو به ترک سر نمیارزد.

در واقع درس بزرگی که از موج اعتراضهای مردمی میتوان گرفت این است که مخالفان هرگز نبایستی تسلیم روشها و شیوههای خشونتآمیز حاکمان مستبد گردند. در غیر این صورت، قبل از هر چیز امکان سرکوب وحشیانه را به دیکتاتورها دادهاند و از سوی دیگر امکان حضور در میان معترضین و مخالفان را از عامهی مردم و امکان حمایت معنوی و حتی مادی را از دولتها و نهادهای بینالمللی و حقوق بشری سلب کردهاند. با این تفاسیر و با توجه به آنچه اکنون در لیبی میگذرد، بعید نیست که حکومتهای استبدادی از این روش سرمشق بگیرند و هزینهی اعتراض و مخالفت را به شدت بالا ببرند و در نتیجه مجبور باشیم برای مدتی دیگر مستبدین را بر مسند قدرت تحمل نماییم.

البته این روش برای حاکمان مستبد نیز پُرهزینه و ویرانگر خواهد بود. افزایش هزینهی مخالفت و تحمیل روش خشن به مخالفان، نشان از وابستگی و دلبستگی عمیق و غرور بیش از حد حاکمان به قدرت دارد. کارآمدی این روش دوام چندانی ندارد و کینهها را عمق بیشتری میبخشد. بدیهی است آن که خشونت بیشتری به خرج دهد با خشونت بیشتری نیز از تخت قدرت به زیر کشیده میشود. تاریخ نشان داده است که این نردبان عاقبت بر میافتد و به قول مولوی:

احمق آن کس که بالاتر نشست استخوانش خوردتر خواهد شکست

2011-02-28T05:20:00.000-08:00

ئاکامی شۆڕش و ناکامیی خه‌ڵک

ئه‌م کێشه‌ و هه‌رایه‌ که‌ دوای به‌یاننامه‌که‌ی گۆڕان، کوردستانی گرتۆته‌وه‌ و به‌زم و هه‌رایه‌کی زۆری له‌ سه‌ر ساز کراوه،‌ زۆر لایه‌نی نادیاری فه‌رهه‌نگی سیاسی کۆمه‌ڵگای کوردی به‌ گشتی و ده‌وڵه‌ت و حیزبه‌‌کان به‌ تایبه‌ت ئاشکرا ئه‌کا و نیشانیدا ئه‌گه‌رچی له‌ لایه‌ن حیزبه‌ سیاسییه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کانه‌وه‌ به‌ رواڵه‌ت زۆر باس له‌ ره‌وش و هه‌ڵسوکه‌وتی دیمۆکڕاتیک ئه‌کرێ به‌ڵام له‌ واقیعدا چه‌نده‌ دوورن له‌ رۆح و فه‌رهه‌نگی دیموکڕاسی. له‌م یاداشته‌دا قسه‌ له‌ خودی به‌یاننامه‌که‌ ناکه‌م. ته‌نیا ئاوڕ له‌و لایه‌نانه‌ی ئه‌م کێشه‌ ئه‌ده‌مه‌وه‌ و گرنگی ئه‌خه‌مه‌ سه‌ر شێوازی رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و ئه‌و باسانه‌ که‌ له‌ ناخی خۆیاندا ئه‌توانن ئه‌زمونی سیاسی ئه‌مڕۆی کورد له‌ هه‌رێمی کوردستان له‌ دیمۆکڕاسی دور خه‌نه‌وه‌‌.

له‌ جوابی ئه‌و به‌یاننامه‌دا قسه‌ و باسی زۆر هاتنه‌ گۆڕێ. زۆر لایه‌ن و گروپی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌یش هه‌ڵوێستی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌تریان گرت. له‌ کۆمه‌ڵه‌ی چاویلکه‌ساز و کرێنشینانه‌وه‌ بگره‌ هه‌تا کۆمه‌ڵه‌ی کۆمه‌ڵناسان! هه‌مویان هاتنه‌ مه‌یدانی شه‌ڕ له‌ گه‌ڵ به‌یاننامه‌ی گۆڕان و به‌ توندی ئیدانه‌ییان کرد که‌ گۆڕانخوازان خه‌ریکن‌ به‌م کاره‌یان به‌ ئه‌نقه‌ست ده‌سکه‌وت و به‌رهه‌می ساڵه‌ها خه‌بات و میراتی خوێنی شه‌هیدان و ئه‌نفالکراوان به‌ فیڕۆ ئه‌ده‌ن. له‌و رۆژه‌وه‌ ئه‌م هه‌ڵوێستانه‌م دیوه‌، چه‌ند پرسیار یه‌خه‌یان پێ گرتوم:

1. له کۆمه‌ڵناسی شۆڕشدا زۆر که‌س باسی له‌ هۆکاره‌کانی شۆڕش کردوه‌، هه‌روه‌ها له‌ سه‌ر چۆنیه‌تی به‌شداری خه‌ڵک له‌ شۆڕشدا و هاتنه‌ سه‌رشه‌قامیان بۆ خه‌بات، له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵناسانه‌وه تیۆری زۆر بڵاو بۆته‌وه‌. به‌ڵام که‌متر قسه‌ له‌ ئاکام و ده‌رئه‌نجامه‌کانی شۆڕش کراوه‌. به‌شێکی زۆر له‌و که‌سانه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌یان‌ له‌ سه‌ر ئاکامه‌کانی شۆڕش کردوه، له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ن شۆڕش ناتوانێ ئاکامێکی ئه‌قڵانی و پۆزیتیڤ بۆ کۆمه‌ڵگا و شۆڕشگێڕان ده‌سته‌به‌ر بکات. هه‌روه‌ها به‌ستنه‌وه‌ی گۆڕانکارییه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان به‌ شۆڕشه‌وه‌ به‌ کارێکی دژوار وێنا ئه‌که‌ن.

2. تا چه‌ند ئه‌توانین بڵێین ئه‌م حکوومه‌ته‌ی ئێستای هه‌رێمی کوردستان و ئه‌م قه‌واره‌ سیاسییه‌ به‌رهه‌می خوێنی شه‌هیدانه‌؟‌

a. ده‌سه‌ڵاتدارانی حکومه‌تی هه‌رێم له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ره‌ن که‌ سیستمی حوکمڕانییه‌که‌یان سیستمێکی دیمۆکڕاتیکه‌. هه‌رچه‌ند ئه‌م قسه‌یه‌ دوور نیه‌ له‌ راستی، به‌ڵام هێشتا گیر و گرفتی زۆر ئه‌ساسی له‌ به‌رده‌م سه‌قامگیربوونی دیمۆکڕاسی له‌ کوردستاندا هه‌یه‌. باسی من ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ ئه‌م شێوه‌ له‌ فه‌رمانڕه‌واییه‌ دیمۆکڕاتیکه‌ یان نادیموکڕاتیک. پرسیاری من ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا ئه‌مه‌ (هه‌ر چییه‌ک بێ) میراتی خوێنی شه‌هیدانه‌؟ ئه‌وه‌ی راستی بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ک نیه‌‌ نیشان بدات که‌ شه‌هیدان و ئه‌نفالکراوان و ... خوازیاری وه‌ها حکوومه‌تێک بووبێتن. ئه‌گه‌ر به‌ خێرایی چاوێک بخشێنین به‌ سه‌ر ئه‌و به‌رنامه‌ی که‌ حیزبه‌کان له‌ رابردو و بگره‌ ئێستایش په‌یڕه‌وی بوون و هه‌ن به‌ هیچ جۆریک ئه‌م حکوومه‌ته‌ و ئه‌مجۆره‌ فه‌رمانره‌واییه‌ی تێدا به‌دی ناکرێت. گوتاری زاڵ به‌ سه‌ر به‌رنامه‌ و چالاکی حیزبه‌ سیاسییه‌کان یان کۆمۆنیزم بو یا ده‌مارگرژی عه‌شیره‌یی و خێڵایه‌تی یان چه‌مکێکی ته‌ماوی وه‌کو "کوردایه‌تی" یان پێکهاته‌یه‌ک له‌ گشتی ئه‌مانه‌ که‌ ئه‌بو به‌ هه‌وێنی داڕشتنی به‌رنامه‌ بۆ حیزب. ئه‌م حکومه‌ته‌ هیچ کامیان نیه‌. ئه‌و حیزبانه‌ و ئه‌و که‌سانه‌ی لافی به‌رگری له‌ مافی چینی کرێکار و زه‌حمه‌تکێشییان لێ ئه‌دا و باسیان له‌ یۆتۆپیای کۆمه‌ڵگای پڕ له‌ یه‌کسانی و به‌رابه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌کرد که‌ هه‌ر که‌س به‌ پێی توانا کار و به‌ پێی نیاز مه‌سره‌ف بکات، ئێستا بۆ رابواردن و گه‌شت و گوزار نه‌ ته‌نیا کێو و ته‌لان و به‌نده‌ن و به‌ردی کوردستان چاویان تێر و دڵیان خۆش ناکات به‌ڵکو به‌ کۆشک و ته‌لاره‌که‌یشی رازی نابن. ته‌نانه‌ت هاواری چینی فه‌قیر و نه‌داریش نابیسن و بارودۆخی ناله‌باری ژیانیشیان نابینن. شه‌ڕی ناوخۆی حیزبه‌کان بۆ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات یان پوڵ و پاره‌ که‌ ئێستا پێی ئه‌وترێ "براکوژی" باشترین به‌ڵگه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزانین ده‌ستوور و به‌رنامه‌ی واقعی حیزبه‌کان بۆ دوارۆژی کوردستان چی بوه‌. ئه‌و شێوه‌ حوکمڕانیه‌ی که‌ ئێستا هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌مریکاوه‌ به‌ سه‌ر کورددا داسه‌پاوه‌ ئه‌گینا دیمۆکڕاسی هه‌رگیز گوتاری زاڵ به‌ سه‌ر به‌رنامه‌ و کرداری حیزبه‌ کوردییه‌کاندا نه‌بوه‌. که‌وابو ناتوانین ئیدیعای ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌ره‌ و به‌رهه‌می خوێنی شه‌هیدانه‌.

b. زۆر روون و ئاشکرایه‌‌ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ئێستا ئه‌ندامی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانن، به‌شیکی زۆریان وه‌ختی خۆی پێشمه‌رگه‌ی ئه‌م حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ بون. ئه‌گه‌ر له‌ حه‌فتا و هه‌شتاکاندا بۆ نمونه‌ که‌سانێکی وه‌کو نه‌وشیروان مسته‌فا و به‌شێکی زۆر له‌ ئه‌ندامانی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان شه‌هید ببایه‌ن‌ دیاره‌ به‌ جۆرێکیتر له‌ سه‌ر شاشه‌کانی تلێڤزیۆن ناویان ئه‌بردن و ئه‌م حکوومه‌ته‌ به‌رهه‌می خوێنی ئه‌وانیش ده‌هاته‌ ئه‌ژمار. له‌ هه‌مان کاتدا به‌شێک له‌و که‌سانه‌ی که‌ شه‌هید بوون له‌وانه‌یه‌ ئه‌گه‌ر شه‌هید نه‌بوایه‌ن باردۆخی ئێستایان لا قه‌بوڵ نه‌بوایه‌ و له‌ ناو ریزی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕاندا دژ به‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ستیان کردایه‌ به‌ چالاکی و خه‌بات و بلاوکردنه‌وه‌ی به‌یاننامه، که‌وابو ئه‌م حکومه‌ته‌ و هیچ حکو‌مه‌تێکیتر ناتوانێ خۆی به‌ نوێنه‌ری شه‌هیدان و ئاوات و خواستی ئه‌وان، پێناسه‌ بکات‌.

3. ئه‌گه‌ر دان به‌وه‌دا بنێین که‌ ئه‌م قه‌واره‌ سیاسیه‌ و دام و ده‌زگای ده‌وڵه‌ت هه‌مان ئه‌و شتانه‌ن‌ که‌ شه‌هیدان ئه‌یانهه‌ویست، ده‌ر کردنی به‌یاننامه‌ و ته‌نانه‌ت هه‌وڵ بۆ گۆڕانی بنه‌ڕه‌تی ئه‌م حکومه‌ته‌ ئایا شتێکی ناشه‌رعییه‌؟

a. ‌پارتی له‌م دوایین کۆنگره‌ی خۆیدا به‌ دروستی باس له‌ "مافی چاره‌ی خۆ نووسین" بۆ کورد له‌ عێراقدا ئه‌کات و وه‌کو دروشمی سه‌ره‌کی کۆنگره‌ هێنایه‌‌ ئاراوه‌، ئه‌گه‌رچی عه‌ره‌به‌کان دژ به‌ بڕیاری پارتی هه‌ڵوێستییان گرت به‌ڵام له‌ لایه‌ن حیزبه‌ کوردییه‌کانه‌وه‌ ئه‌مه‌ وه‌کو‌ مافێکی حاشاهه‌ڵنه‌گر و سروشتی بۆ کورد وه‌سف کرا. دیاره‌ ئه‌و مافه‌ له‌ به‌یاننامه‌ی مافی مرۆڤدا به‌ر له‌ هه‌مو شتێک بۆ تاکه‌که‌س ره‌چاو کراوه‌. ئه‌وه‌ چۆنه‌ کورد ئه‌توانێ و ئه‌و مافه‌ی هه‌یه‌ که‌ داوای مافی چاره‌ی خۆ نووسین بکات به‌ڵام ئه‌گه‌ر تاکی کورد داوای هه‌مان ماف‌ بکات به‌ نۆکه‌ری بێگانه‌ و خائین به‌ خوێنی شه‌هیدان وه‌سف ئه‌کرێت که‌ ئه‌بێ ریسوا و شه‌رمه‌زار ببێ؟ دیاره‌ ئه‌مه‌ ئه‌چێته‌ ناو خانه‌ی سیاسه‌تی یه‌ک بان و دوو هه‌واوه‌ و چاوه‌دێرانی سیاسی نازانن باوه‌ڕ به‌ کام لایان بکه‌ن؟ تاکی کورد وه‌کو مرۆڤیکی سه‌ربه‌ست ئه‌توانێ و مافی خۆیه‌تی به‌ پێی په‌سه‌ند و ئاره‌زوی خۆی، داوای ئاڵوگۆڕ له‌ شێوازی حوکمڕانیدا بکات و به‌م کاره‌ی نه‌ سووکایه‌تی کردوه‌ به‌ خوێنی شه‌هیدان و نه‌ گه‌وره‌یی و فه‌داکاری ئه‌وانی فه‌رامۆش کردوه‌.

b. دیمۆکڕاسی له‌ سه‌ر هه‌ندێک توخم و پێکهاته‌ دائه‌مه‌زرێت. به‌ بێ ئه‌وانه‌ هه‌وڵ بۆ دامه‌زراندنی دیمۆکراسی هه‌وڵێکی نه‌زۆک و بێ سه‌ره‌نجامه‌. یه‌کیک له‌ مافه‌ سروشتی و بنه‌ڕه‌تییه‌کانی مرۆڤ و یه‌کێک له‌ پره‌نسیپه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی دیمۆکڕاسی، مافی چاره‌ی خۆ نووسینه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م مافه‌ به‌ دروستی و به‌ ته‌واوی دابین بکرێت، تاکی کورد و جیلی نوێ مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆیان بڕیار بده‌ن له‌ ژێر سایه‌ی چ شێواز و دام و ده‌زگایه‌کی حکومیدا بژین. باس له‌ویه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م شێوه‌ له‌ حوکمڕانیه‌ بێ که‌م و زیاد خواستی سه‌رجه‌م شه‌هیدانی مێژووی کوردستان بوبێت،‌ ئایا ئه‌وان مافی ئه‌وه‌یان هه‌بووه‌ له‌ باره‌ی چاره‌نووسی نه‌وه‌کانی دوای خۆیان بڕیار بده‌ن و شێوه‌ژیانێکی تایبه‌تیان بۆ دیاری بکه‌ن؟ ئایا ده‌سه‌ڵاتداران مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ ئه‌م شێوازه‌ سیاسییه‌ داسه‌پێنن به‌ سه‌ر نه‌وه‌ نوێکانی کۆمه‌ڵگادا؟ ژان ژاک رۆسۆ وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ئه‌داته‌وه‌ و ئه‌ڵێ له‌وانه‌یه‌ باب و باپیرانمان بڕیاریان دابێ سیستمێکی سیاسی تایبه‌تیان هه‌بێ، ئه‌مه‌ مافی خۆیانه‌، به‌ڵام مافی ئه‌وه‌یان نیه‌ بۆ ئه‌مڕۆی من بڕیار بده‌ن. حکومه‌ت له‌ جێی خۆهه‌ڵواسین به‌ رابردوو ئه‌بێ نوێنه‌ری خواستی زیندوه‌کان بێت و داخوازییه‌کانی ئه‌وان جێبه‌جێ بکات.

حق اشتباه کردن

2010-12-09T10:52:00.000-08:00

حق اشتباه کردن

1. صدای استاد شجریان در این ایام شنیدنیتر از همیشه است. علاوه بر صوت دلنشین و تسلطی که بر زیر و بم موسیقی سنتی دارد، در انتخاب اشعار آوازهایش نیز به راستی استاد است. یکی از شعرهایی که در روزهای گذشته به شدت مرا تحت تأثیر قرار داده و ذهنم را به خود مشغول کرده است این بیت است که ظاهراً سرایندهی آن ملکالشعرای بهار است:

تو ز اشتباه روزی قدمی به خانهام نه که رسد دلی به کامی چو کنی تو اشتباهی

2. عبدالکریم سروش یکی از ویژگیها و یا در حقیقت ویژگی ممتاز جوامع مدرن را تفوق و رواج حق نسبت به تکلیف میداند. در جوامع مدرن از حقوق بسیاری سخن به میان آورده میشود که برخی از آنها در اعلامیهی جهانی حقوق بشر نیز مورد اشاره قرار گرفتهاند. اما در میان تمامی حقوقی که در جوامع مدرن از آنها سخن رفته است، من علاقهی خاصی به حق «اشتباه کردن» دارم و بر این باورم که مهمترین و بنیادیترین حق در میان حقوق رایج در آن جوامع است.

3. حق اشتباه کردن مبنای اصلی روحیه و فرهنگ «مدارا» است. بدون قائل شدن این حق برای دیگری، نمیتوان از مدارا سخن گفت و بر اساس آن با دیگری رفتار و از خشونت احتراز کرد. باور به حق اشتباه کردن مرحلهای فراتر از تکثرگرایی است. در تکثرگرایی حقیقت یا ارزشها متکثر پنداشته میشوند و این گونه پنداشته میشود که در یک زمان مشخص، نسبت به یک امر مشخص، میتوان از ارزشهای متفاوت سخن گفت. اما در تأکید بر حق اشتباه کردن، بحث بر سر تفاوت در ارزشها نیست بلکه نکتهی اصلی در اینجاست که ممکن است دیگری اشتباهی را مرتکب گردد و با وجود این باید با مدارا با وی رفتار شود. در مورد آزادی بیان و اندیشه نیز بر همین منوال میتوان به استدلال پرداخت. در واقع این آزادیها زمانی بسیار ارزشمند خواهند بود که مبتنی بر حق اشتباه کردن باشند.

4. حق اشتباه کردن نه تنها مبنای روحیهی تساهل و مدارا است بلکه یکی از مبانی و ویژگیهای اصلی زندگی مدرن نیز است. این حق آزاد و مختار بودن انسانها را به رسمیت میشناسد و از مطلقگرایی دور میشود. در واقع حق اشتباه کردن به نوعی نشان از گسست از سنت و گروههای مرجعی دارد که با تأکید بر یقین و دستورالعملهای از پیش تعریفشده همراه بود. گیدنز تأکید زیادی بر اندیشهی ریسک و اعتماد به عنوان ویژگیهای متماز مدرنیت دارد. وی بر این باور است که هر دو شیوهی سازماندهی زمان آینده هستند و مبین تلاش در جهت جدایی از گذشته و رویارویی با آینده است. حق اشتباه کردن به نوعی مقدمهی تعمیم اندیشهی اعتماد و ریسکپذیری است. چارلز تیلی نیز اعتماد را شامل گذاشتن منابع ارزشمند در خطر شرارت، اشتباه و ناکامیهای دیگران میداند.

5. اگر قائل به حق اشتباه کردن باشیم آن گاه شاید به این پرسش مواجه شویم که چرا باید این حق را بپذیریم؟ دلایلی چند برای پذیرش این حق وجود دارد:

- ما در جامعه به جای اینکه عمدتاً با «انسانهای کامل» سروکار داشته باشیم با کسانی مواجه هستیم که «کاملاً انسان» هستند. اگر از منظر دینی به انسان بنگریم، میبینیم که انسان به مثابه موجودی «جایزالخطا» توصیف شده است. تأکید بر حضور شیطان در زندگی در ادبیات و متون دینی، حکایت از وجود ظرفیت و امکان بالقوهی ارتکاب اشتباه از سوی انسان دارد. یکی از مهمترین میراثهای حضرت آدم برای انسان چیزی جز توانایی اشتباهپذیری وی نیست و با اشتباهی که مرتکب شد سنتی را پی افکند که زندگی انسانی با اشتباه همراه باشد. در واقع این سنت بخش مهمی از زندگی انسان را در بر میگیرد. حافظ این سنت را برجسته میکند و بسیار بر آن تأکید کرده است:

من به صد خرمن پندار ز ره چون نروم که ره آدم خاکی به یکی دانه زدند

یا

طمع در آن لب شیرین نکردنم اولی ولی چگونه مگس از پی شکر نرود

- گاهی از آن رو اشتباه روا دانسته میشود که شاید نتیجهی ناخواستهی آن، مطلوب باشد. بر اثر اشتباه قدم نهادن در خانهای، ممکن است دلی کامیاب شود و اشتباه منشاء خیر و خوبی گردد.

تو ز اشتباه روزی قدمی به خانهام نه که رسد دلی به کامی چو کنی تو اشتباهی

- برخی از اشتباهات چندان بد و خطرناک نیستند که محتسبان و نگاهبانان خودخواندهی فرهنگ و ارزشهای جامعه وانمود میکنند. حافظ میگوید:

مکن به چشم حقارت نگاه در من مست که آبروی شریعت بدین قدر نرود

- رسمیت دادن به این حق، امکان نوآوری و تغییر و ارزیابی فعال آینده را به انسان میدهد و دست بسیاری از افراد مستبد که خود را نگهبانان سنت و گذشته میدانند از تصمیمگیری و برنامهریزی برای جامعه کوتاه میسازد. پرهیز و جلوگیری از اشتباه و رسیدن به سعادت و خوشبختی انسان همواره بهانهای بوده است تا بدین وسیله مستبدان و مطلقگرایان، دخالت و اعمال خشونت و هدایت اجباری در زندگی عمومی و خصوصی مردم را توجیه کنند.

بە یادی حەمەجەزا: عەشق و ئازادی

2010-09-30T23:50:00.000-07:00

ئەمرۆ بەیانی کوردساتم تماشا ئەکرد. هەواڵی کۆچی دوایی حەمەجەزام لەوێ بینی. خەم دایگرتم. بیرم کەوتەوە کە ئەم شێعرە بەرزەی هێمنی چەند بە جوانی ئەخوێند:

هەتاکو دوا پشوو رێبواری رێگەی عەشق و ئازادیم ئەگەر بێجگە لە ناکامیش نەبینم بەرهەمێکیتر
ئەم شێعرە بە جوانی ژیانی حەمەجەزامان بۆ وەسف ئەکات. کاتێک کە وردە وردە عەشقی یار و خۆشەویستی وڵات لە دڵمدا لە گەشەسەندندا بوو زۆر کەس دانەیەکی لەمانە ئەکرد بە قوربانی ئەویتر، ناڵەی جودایی بۆمان ئەخوێند و باسی لە "یادی یاران و وڵات" و "عەشق و ئازادی" ئەکرد. دڵێکی گەورە و ئەوینداری هەبوو کاتێک باسی لە "ئاخرین ماڵی ژیانی" ئەکرد، کاتێک لە نێو شۆڕشی خوێناوی و ئاسن و ئاگردا بو، تەنانەت لە ناو دوکەڵ و تەمیشدا خۆشەویستەکەی فەرامۆش نەئەکرد.

ئەگەرچی هونەرمەندێکی گەورە و بە توانا بو بەڵام جێگە و پێگەی خۆی باش ئەناسی و هەر هونەرمەندانە ژیانی بەسەر ئەبرد. سێبەری خۆی لێ گەورە نەببۆوە و پێی وا نەبو کە ئەبێ لە بارەی هەمووشتێکەوە قسە بکات و نەزەر بدات.

آلزایمر

2010-09-18T11:52:00.000-07:00

چند سال قبل که در انجمن مولوی فعالیت می کردم با یکی از بازاریان قدیمی و خوشنام سقز آشنا شدم. بسیار نکته سنج و دقیق بود. با روح اقتصاد، مناسبات بازار و روابط اجتماعی کاملاً آشنایی داشت و در بازار سقز یکی از موفقترین ها بود.
گاهی به دیدارش می شتافتم. خاطرات جالب و نظم خاصی در زندگی داشت. هر گاه در مورد بازار سخن می گفت ناخودآگاه کتاب «اخلاق پروتستان و روح سرمایه داری» ماکس وبر را به یاد می آوردم. چند کتاب در دست چاپ نیز داشت. یکی از آنها «قصه بازار» نام داشت و این نام را از شعری از حافظ برگرفته بود.
با یکی از دوستان در مورد ایشان صحبت می کردم که تا چه حد به من لطف دارد. گفت دچار آلزایمر شده است. غم سنگینی تمام وجودم را فرا گرفت. آیا آن همه نکته و خاطره را به فراموشی سپرده است؟ آیا مرا به یاد می آورد؟ آیا از آن همه لطف چیزی در حافظه اش مانده است؟
نمی دانم اما کاش آلزایمر حریف لطف و محبت نمی شد.

تبریک پیامکی

2010-09-09T12:17:00.000-07:00

در اعیاد مختلف اکثر مردم به جای نشستن در خانه و دید و بازدید به مسافرت می روند؛
شهرها بزرگ شده است و امکان سر زدن به تمامی اقوام و آشنایان دشوار شده است؛
تعداد غریبه ها در شهرها افزایش یافته است؛
سنت تضعیف گشته است؛
مهاجرت و تحرک جغرافیایی روند رو به افزایشی داشته است و ....

علل فوق و چندین علت دیگر موجب شده است که مردم در روزهای عید به یک تبریک پیامکی (sms) اکتفا کنند.
مخابرات در این روزها چند کار انجام می دهد:

شما یک بار پیامک را ارسال می کنید اما مخابرات یک پیامک را چند بار ارسال می کند؛
گاهی پیامک نصفه - نیمه ارسال می شود و گیرنده پیام می دهد که ناقص بود لذا حداقل باید یکبار دیگر پیامک را ارسال کنی؛
یک پیامک را ارسال میکنی اما گوشی «عدم ارسال» را نشان می دهد، گیرنده جواب می دهد که پیامک رسید، اما چون وی نیز احساس می کند که پیامکش ارسال نشده است ناچار زنگ می زند که ممنون پیامک شما رسید آن هم نه یکبار بلکه چند بار.

و این گونه است که شرکت مخابرات به سود کلان چندین میلیاردی دست می یابد و عید واقعی برای صاحبان آن است.

سیل

2010-09-07T22:41:00.000-07:00

در هفته های اخیر سیل موجب شده است تا مردم پاکستان خسارات سنگینی را متحمل شوند و دولت این کشور از همان روز اول دست به دامان کشورهای خارجی و حتی دشمن دیرینه خود هندوستان شد تا شاید بتواند به داد مردم آواره و خانه خراب برسند.
نهادهای مدنی و بین المللی اعتماد چندانی به دولت پاکستان ندارند. ریشه این بی اعتمادی به ناکارآمدی و فساد گسترده اداری برمی گردد که در نظام سیاسی پاکستان وجود دارد.
سیل نشان داد که به لحاظ زیرساختهای اقتصادی و وضعیت فیزیکی شهرها و روستاها چنان آسیب پذیر است که به سادگی بیش از نیمی از جمعیت کشور همواره در معرض خطر هستند و هیچ تدبیر مناسبی برای بهبود زندگی و کاهش خطر نشده است.
حال این پرسش پیش می آید که بمب هسته ای - با آن هزینه هنگفت - به چه دردی می خورد و چه گرهی از کار فروبسته این مردم می گشاید؟

کرایه تاکسی و تورم

2010-08-13T23:12:00.000-07:00

هنوز طرح هدفمندی یارانه ها اجرا نشده است که کرایه تاکسی در سقز تغییر کرد. کرایه تاکسی از 100 به 150 تومان و تاکسی تلفنی از 500 به 700 تومان افزایش یافت. مرغ و تخم مرغ نیز چنین وضعیتی داشته اند. اما جای تعجب آنجاست که نرخ تورم همچنان در حال کاهش است.

رەمەزان

2010-08-13T03:58:00.000-07:00

شەرحی من و تۆ ئەی "رەمەزان" رۆژی جەزا بێ
دیوانی من و تۆ لە حووزور باری خودا بێ
ئەم سادەڕوخانە هەموو رەنگزەردی دەسی تۆن
کێ دیویەتی لالە یەرەقانی بە سەرا بێت؟

شێخ رەزا تاڵەبانی

رمضان

2010-08-12T23:21:00.000-07:00

دیروز غروب، ناخودآگاه به آسمان نگاه کردم، ماه با ناز و کرشمه در آسمان خودنمایی می کرد و برای اینکه ثابت کند که روز چهارشنبه روز اول ماه رمضان بوده است بادی به غبغب انداخته بود و تا ساعتها خیال نداشت آسمان را ترک کند.

2010-04-28T04:30:00.000-07:00

تا به كي بايد رفت
از دياري به ديار ديگر
نتوانم ‚ نتوانم جستن
هر زمان عشقي و ياري ديگر
كاش ما آن دو پرستو بوديم
كه همه عمر سفر مي كرديم
از بهاري
به بهاري ديگر فروغ فرخزاد

فوتبال

2010-04-10T12:06:00.000-07:00

کمتر از یک ساعت به بازی حساس بارسلونا و رئال مادرید زمان باقی مانده است. بازی تماشایی و زیبایی باید باشد. بعد از پیروزی بارسلونا در مقابل آرسنال و درخشش مسی، بسیاری از مردم، امشب برای دیدن این بازی خواب را بر خود حرام می کنند. اما فردا در کلاس روز سختی را در پیش خواهیم داشت و مرتب باید دانش آموزان را از خواب بیدار کنیم. تب فوتبال جامعه را فرا گرفته است و عاقبت این تب لرز برای ما است.

کمین

2010-04-08T12:25:00.000-07:00

شعری بسیار زیبا از شاعر نامی کرد شیرکو بیکس:

كمين
(توفان هماره در كمين بود)
برگي تمامي اسرار درختش را مي‌دانست
پيوند ميان او و تالاب و نجواهاي شبانه
پيوند ميان او و پرنده و نامة مزرعه و
آمد و شد شعاع و حركت ميان واژه و
غروب در جنگل.
پيوند ميان او و مهتاب
پيوند سايه او و پسرك چوپان و
ني‌لبك‌اش
(زمستان هماره در كمين بود)
دانه‌اي شن هم
راز جويبار در سينه‌اش بود
رازو ريشه‌ها
راز او و زلف گياه و
راز او و رخسار دخترك چوپان و
راز او و سر‌چشمه
(سيلاب هماره در كمين بود)
توفان هجوم آورد
سيل هجوم آورد
برگ بر تخت شاخه و
شن بر بستر آب
هردو كشته شدند
اما هيچ‌كدام
راز عشق را نگشودند!

برگردان به فارسي: صلاح‌الدين قرهه‌تپه

شاملو و امید

2010-03-30T14:24:00.000-07:00

شعری از شاملو که بسیار زیبا ما را به آینده امیدوار می سازد:
من‌ فکر مى‌کنم
‌هرگز نبوده‌ قلب‌ من
‌ اين‌ گونه
‌ گرم‌ و سرخ‌ :
احساس‌ مى‌کنم
‌در بدترين‌ دقايق‌ اين‌ شام‌ مرگ‌زاى
‌چندين‌ هزار چشمه‌ى‌ خورشيد
در دل‌ام
‌مى‌ جوشد از يقين‌:
احساس‌ مى‌کنم
‌در هر کنار و گوشه‌ى‌ اين‌ شوره‌ زار يأس
‌
چندين‌ هزار جنگل‌ شاداب
‌ ناگهان
‌مى‌ رويد از زمين

احساس محرومیت مزمن

2010-03-26T15:19:00.000-07:00

در جامعه شناسی انقلاب، یکی از نظریاتی که بر اساس آن انقلاب یا اعتراض تبیین می شود نظریه محرومیت یا «ناکامی نسبی» است. این نظریه بر اساس شکاف میان انتظارات افراد و امکانات موجود در جامعه ایجاد می شود. بدین معنی که فرد خود را مستحق حقوق و مجموعه ای از امکانات می داند اما امکان دستیابی به آن برای وی فراهم نیست. وجود ناکامی نسبی در یک جامعه به طور بالقوه می تواند منجر به گسترش نارضایتی و اعتراض یا شکل گیری جنبش اجتماعی می شود.

به نظر رانسیمان (Ranciman) محرومیت نسبی چهار پیش شرط دارد:

شخصی x را ندارد.
شخص متوجه می‌شود که بقیه‌ی افرادx را دارند.
آن شخص x را می‌خواهد.
آن شخص x را حق خود می‌داند.

تدا رابرت گار (Teda Rubert Gurr) به سه نوع محرومیت نسبی اشاره می کند:

امکانات کاهش پیدا کند اما انتظارات و توقعات ثابت باشد؛
امکانات ثابت اما انتظارات افزایش یابد؛
انتظارات افزایش و امکانات کاهش پیدا کند.

گار در کتاب «چرا انسانها شورش می کنند؟» در پاسخ به این پرسش که عنوان اصلی کتاب وی نیز است بر این باور است که افزایش شدت و میزان احساس محرومیت نسبی، افراد را نسبت به وضع موجود معترض می سازد. این نظریه که بر مبنای نظریه ی روانشناختی «سرخوردگی-پرخاشگری» بسط یافته، قائل به رابطه ی میان ناکامی و خشونت است. بدین گون که هر چه شدت و میزان ناکامی بیشتر باشد به همان اندازه بر شدت و میزان خشونت افزوده می شود.

در مورد تأثیر رفاه یا محرومیت اقتصادی بر اعتراض و شکل گیری جنبش های اجتماعی، نظریات مختلف و گاه متضادی وجود دارد: برخی بر این باورند که افزایش فقر و کاهش امکانات اقتصادی منجر به بروز نارضایتی می شود و در مقابل کسانی چون «توکویل» نیز معتقدند که رفاه اقتصادی، زمینه ی ظهور اعتراض را فراهم می نماید. نظر «بشیریه» در این مورد این است که «شرایط اقتصادی به خودی خود به رفتار انقلابی نمی انجامد، اگر چه ممکن است پیش از وقوع انقلابات، بحرانهای اقتصادی یا توقعات فزاینده مشاهده شوند اما هر بحران اقتصادی و مالی و یا هر دوره ای از رشد و رفاه اقتصادی به انقلاب نمی انجامد. در جامعه ای توده ای و سرکوب شده، احتمال پیدایش جنبش بسیج انقلابی تقریباً در هر وضعیت اقتصادی بسیار کم است، هر چند ممکن است در واکنش به اوضاع اقتصادی شورش و اعتراض پراکنده صورت گیرد. در این گونه شرایط، فقر و ناروائی اقتصادی معمولاً تحمل می شود. از سوی دیگر در جامعه ای که از نظر سازمان اجتماعی و میزان سلطه ی سیاسی مستعد بسیج است و در آن ایدئولوژی و سازمان و فرصت بسیج فراهم شده است، وضعیتی اقتصادی که موجب نارضائی هر چند مختصری هم گردد، به گسترش جنبش بسیج کمک می کند.» (بشیریه، انقلاب و بسیج سیاسی؛ 1372: 102)

در کردستان چند عامل موجب شده است که احساس محرومیت نسبی از میزان و شدت نسبتاً بالایی برخوردار باشد:

به علت وجود منابع طبیعی مناسب و زمینهای حاصلخیز برای کشاورزی در کردستان، در گذشته، مردم از امکانات فراوانی برخوردار بودند و نسبت به دیگر مناطق ایران، زندگی مرفه و راحتی داشتند. اما پس از اجرای برنامه های نوسازی ایران، امکانات رفاهی کردستان کاهش یافت و در بسیاری از مناطق توقعات و انتظارات ثابت ماند. اگر این نظریه را به امکانات اقتصادی و به عبارتی «ثروت» محدود نسازیم، می توان گفت که در این دوران سهم کردها از «قدرت» نیز کاهش یافته است و در طول صد سال گذشته به مرتب روندی نزولی داشته است.
در قریب به 50 سال گذشته، وضعیت زندگی در برخی از استانهای مرکزی ایران، روند رو به بهبودی را تجربه کرده است. این امر موجب بالارفتن سطح انتظارات مردم ایران و کردستان شده است. در کردستان، متناسب با افزایش انتظارات و در مقایسه با بسیاری از استانهای دیگر کشور، امکانات گسترش پیدا نکرده است.
کردها در ایران فقط خود را با دیگر مناطق ایران مقایسه نمی کنند، بلکه با کردهای کشورهای دیگر نیز این مقایسه را انجام می دهند. اکنون در کردستان عراق، حکومتی فدرال وجود دارد که سردمداران آن کرد هستند و در سطح عراق نیز سهم چشمگیری از قدرت و ثروت عراق را به خود اختصاص داده اند. بدیهی است نتیجه ی این مقایسه چیزی جز افزایش توقعات نباشد.
دایره ی مقایسه در عصر جهانی شدن از این نیز فراتر می رود. امروزه تجربه ی کشورهای دموکراتیک و توسعه یافته وجود دارد. این امر موجب بالارفتن سطح انتظارات شده است اما در مقابل نه تنها امکانات افزایش نیافته است بلکه در برخی از موارد (دسترسی به قدرت) کمتر نیز شده است.
رواج و گسترش ارزشهایی چون برابری و آزادی نیز موجب افزایش سطح توقعات مردم کردستان شده است در حالی که فاصله و شکاف دسترسی به امکانات، روند رو به کاهشی را نشان نمی دهد.

اگر اعتراض مردم منجر به کاهش احساس محرومیت نسبی نگردد و دولت بتواند هر گونه اعتراضی را سرکوب کند یا در جامعه زمینه ی لازم برای ابراز اعتراض وجود نداشته باشد، چه وضعیتی پیش خواهد آمد؟ به نظر من این وضعیت جدید را می توان «احساس محرومیت مزمن» نام نهاد. ویژگیهای این وضعیت عبارت است از:

احساس ناتوانی در میان مردم؛
کاهش اعتماد به نفس؛
ناامیدی از داخل و داشتن چشم امید به نیروهای خارجی یا حتی ماوراطبیعی؛
تضعیف اصول اخلاقی
رواج سرمایه ی اجتماعی درون گروهی و تعصب گروهی
بدبینی نسبت دیگران؛
رادیکالیزه شدن فضای سیاسی جامعه؛
افزایش غیر منطقی مطالبات و آرمانگرایی
کاهش میزان مشارکت اجتماعی و ....

آنچه اکنون در کردستان به چشم می خورد احساس محرومیت نسبی نیست بلکه به علت تراکم مطالبات و طولانی شدن زمان آن و از سوی دیگر به علت وجود نگاه امنیتی و عدم امکان ایجاد نهادهای مدنی، انتشار مطبوعات آزاد و بالا بودن هزینه ی فعالیتهای مسالمت آمیز سیاسی، احساس محرومیت مزمن شکل گرفته است و این منطقه را با مشکل بزرگی مواجه ساخته است. در کردستان عادت کرده ایم که فقر و نابرابری را تحمل کنیم اما این هرگز به معنای رضایت از وضع موجود نیست.

قانع

2010-03-19T21:25:00.000-07:00

مامۆستا قانع پێش ئەوەی شاعیر بێت رۆشنبیرێکی گەورەی کوردە و سەرنج و بۆچوونی زۆر قووڵی لە سەر کێشە کۆمەڵایەتییەکان هەیە. لە بواری "گەشەسەندن"دا سەر بە مەکتەبی "ئەمین زەکی بەگ"ە. خەریکم وتارێک لەم بارەوە ئەنووسم. ئەم دوو بەیتەم زۆر لا جوان بوو و بیرەوەری زۆرم لا زیندوو ئەکاتەوە:
پیاوەتی ئەمڕۆ بە نووکی خامەیە و نووتقی زمان ئیدیعا موحتاجی شیر و ئەسڵەحە و خەنجەر نیە
تۆ لە گەڵ هاوتیرەکەت دەس ناگری تا سەرکەوی گەر بە تەنیا هەوڵی خۆتە ئارەزووت زۆر زەحمەتە

رفتار عقلانی

2010-03-18T13:11:00.003-07:00

آیا رفتارهای عقلانی همواره دستیابی به هدف را ممکن و میسر می سازند؟ بسیاری بر این باورند که پاسخ این پرسش مثبت است و استدلال می کنند که عقل راهنمای رفتار است و گزینش ابزار مناسب، رسیدن به هدف را امکان پذیر می کند. اما در جامعه موارد و نمونه های متعددی وجود دارد که همواره نتیجه ی رفتارهای عقلانی، دستیابی به هدف نیست.
بدین معنی که از یک سو ممکن است ابزار و هدف ما با دیگران در تعارض باشد و آنان توانایی بیشتری برای وادار کردن دیگران به انجام برنامه های خویش داشته باشند. علاوه بر این گاهی ممکن است نتیجه ی ناخواسته ای بر فرد تحمیل شود و او را از اهداف مورد انتظار خویش دور سازد. گاهی نیز ممکن است که رفتاری در تنهایی عقلانی باشد اما وقتی در جمع قرار می گیریم آن رفتار منجر به دستیابی به هدف نمی شود. برای مثال فرار کردن به هنگام آتش گرفتن سینما، رفتاری عقلانی است اما از آنجایی که همه در حال فرار هستند افراد فراری دیرتر از مهلکه خلاصی می یابند و ممکن است در آتش گرفتار آیند.

هەڵەبجە

2010-03-15T12:13:00.000-07:00

هەموو ساڵێک لەم رۆژانەدا بە بۆنەی ساڵیادی کارەساتی دڵتەزێنی هەڵەبجە، لە زانکۆکانی ئێران، بەرنامەی جۆراوجۆر بەڕێوە ئەچوو. بەڵام چەن ساڵێکە ریگە نادرێ بە خوێندکاران بۆ دانانی کۆڕی ماتەمین و رێزگرتن لە یادی شەهیدانی نەمری هەڵەبجە. هەڵبەت لە بەر نەبوونی ستراتێژی و بیرێکی قووڵ و وردبینانە، وردە وردە قسە و باسەکانی ئەو بەرنامانە هەموو ساڵێک دووپات دەبونەوە و قسەی تازە کەمتر دەهاتە گۆرێ. وای لێ هاتبو بڕێک لە بەشداربوان هەمو ساڵێک هەر باسیان لە مەزڵوومیەت و بێکەسی کورد ئەکرد، بەشێکیتر دەستیان دەکرد بە جنێودان بە دام و دەرزگا نێونەتەوەیەکان و هەندێکیش بیری تۆڵە ئارام و قەراری لێ سەند بوون و ... ئەوەی باسی لێنەدەکرا ژیانی ئاسایی ئەو کەسانە بوو کە زیندوو مابوون یان لێکۆڵینەوە لە سەر هۆکارگەلی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەو کارەساتە بوو.
پارەکە وتارێکم نووسی کە لە هەڵەبجەدا سامانی کۆمەڵایەتی وێران بوە و بۆ باشتر بەڕێوەچوونی پڕۆژەی گەشەسەندن، بەر لە هەموو شتێک پێویستە ئەم سامانە زیندوو بێتەوە هەتاکو خەڵکی هەڵبجە بتوانن بە متمانەیەکی زیاتر پێکەوە بژین و رابردوو فەرامۆش بکەن. ئێستا شتێک بۆ تۆڵە نەماوە. سەدام و عەلی کیمیاوی لە سێدارە دران، دام و دەزگای نێودەوڵەتیش پشتیوانی گەلی کوردن. کارەساتی هەڵەبجەیش بە ژێنۆساید ناسراوە. ئێستا ئەوەی ماوە خەڵکی هەڵەبجەیە کە تووشی زەرەر و زیانێکی زۆر بوون. نابێ فەرامۆش کرێن و ئەبێ تۆری کۆمەڵایەتی و متمانەی خەڵک بە یەکتر، سەر لە نوێ تازە بکرێتەوە و کۆششی بۆ بکرێت.

2010-03-13T09:06:00.000-08:00

آنتونی گیدنز:

به نظر من مهم ترین اتفاق در حال وقوع این است که ما دیگر بر اساس آنچه فرهنگ و یا سرنوشت محتوم به ما دیکته می کند زندگی نمی کنیم. دیگر زنان و مردان در چارچوب سرنوشتی که بواسطه ی نقش آنها از پیش تعیین شده است زندگی نمی کنند. به عبارتی دیگر هویتمان باید بیشتر توسط خودمان کشف و طراحی شود، نه بواسطه ی نقش های اجتماعی که بازی می کنیم. به بیانی فنی تر، شناخت مان از خود و هویت خود، به صورت پروژه ای باز اندیشانه در آمده است. باید مدام به این فکر کنیم که هستیم؟ چگونه به نظر می آییم؟ چه شکل هستیم؟ چگونه می خواهیم باشیم؟ و پاسخ این سوالات به نسبت بسیار بازتر و غیر مشخص تر شده اند.

گیدنز، آنتونی (1384): چشم اندازهای جهانی، محمد رضا جلایی پور، تهران: طرح نو، چاپ دوم: 1384، ص 126

زن

2010-03-07T11:15:00.000-08:00

روز جهانی زن را به همه ی کسانی که فارغ از نقشها و ویژگیهای انتسابی خواهان برابری و آزادی هستند، تبریک می گویم و این شعر زیبای نزار قبانی را به آنها تقدیم می کنم:

مردیک دقیقه نیاز دارد
که عاشق زنی شود . . .
و روزگاران بسیار
که فراموشش کند . . .

ترجمه از: ستار جلیل زاده

انتخابات تعاونی مسکن

2010-03-07T08:30:00.000-08:00

1. سال گذشته انتخابات تعاونی مسکن در آموزش و پرورش سقز برگزار شد. جمعیت نسبتاً زیادی از معلمان در آنجا گرد آمده بودند و انتخابات پر شوری برگزار شد. از آن زمان تا کنون هیئت مدیره ی جدید نتوانسته است اختیار شرکت تعاونی را به دست گیرد. واقعاً کجای کار می لنگد؟
2. قرار بود قانون هماهنگ پرداخت یا لایحه ی مدیریت خدمات کشوری سالها قبل اجرا شود و در پرداخت حقوق کارمندان، هماهنگی و برابری لحاظ گردد. این قانون نه تنها اجرا نشده است بلکه ارتقای معلمان نیز چند سالی است که به بهانه ی نبودن بخشنامه ی جدید متوقف گشته است. واقعاً کجای کار می لنگد؟

دووچاوەکی

2010-03-02T08:19:00.002-08:00

چەن ساڵ لەوە پێش چووم بۆ قووروە. ئەم شارە لە پارێزگای کوردستاندایە و لە باری کشت و کاڵەوە زۆر دەولەمەندە. جەمعیەتی ئەو شارە لە کورد و تورک پێکهاتوە کە زۆربەیان شیعەن. لەوێ کە قسەمان ئەکرد دیم وشەیەکی زۆر جوان بە کار ئەهێنن. باسی کەسێکیان ئەکرد. ئەیان وت ئەهلی "دووچاوەکی" نیە. پێم وایە بۆ مانای "تبعیض" پڕ بە پێستیەتی. بۆخۆمان ئەڵێین فڵانەکەس بە یەک چاو تماشای خەڵک ئەکات. یەعنی جیاوازی دانانێ لە بەینی خەڵکدا.
هەر بەو پێیە لە کوردیدا وشەی "دووبەرەکی"مان هەیە و دەتوانین وشەی تریش دابڕێژین. بۆ نموونە "دوودڵەکی" بۆ "تردید" و گومان و ... .

بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردن!

2010-02-24T21:32:00.000-08:00

1. ماوه‌یه‌که‌ پرۆپاگه‌ندا بۆ هه‌لبژاردن له‌ ئێراق ده‌ستی پێکردوه‌ و کوردیش به‌ گه‌رمی به‌شداری ئه‌م پرۆسه‌یه‌. کاناله‌ ته‌له‌ویزیۆنییه‌کان ته‌قریبه‌ن به‌رنامه‌ی ئاساییان نیه‌ و هه‌رکام به‌ جۆرێک و بۆ لیستێک ته‌بلیغ ئه‌که‌ن. دیاره‌ هه‌ڵبژاردن بۆ دامه‌زراندنی سیستمێکی دێمۆکراتیک زۆر گرنگه‌ و هه‌ندێک له‌ بیرمه‌ندانی سیاسی به‌ دڵی دێمۆکراسی ناوبرده‌ی ئه‌که‌ن. له‌ رووی ئه‌وه‌ی که‌ دێمۆکراسی بۆ ئاکام و ئه‌نجامی کێشه‌ی کورد له‌ ئێستا و داهاتودا زۆر پێویسته‌، ئێستا له‌ گه‌ڵ ئه‌و پرسیاره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌ رووبه‌ڕوو ئه‌بین که‌ بڵێی ئه‌م هه‌ڵبژاردن و شێوه‌ی پڕۆپاگه‌نده‌ی حیزبه‌کان به‌ قازانجی دێمۆکراسی و کورد بێت؟ ئێمه‌ وه‌کو کورد چه‌نده‌ له‌م هه‌له‌ سوود وه‌رده‌گرین بۆ دامه‌زراندنی دێمۆکراسی؟‌
2. دێمۆکراسی چه‌مکێکه‌ که‌ ئه‌بێ هه‌وڵی دامه‌زراندنی بده‌ی و ئه‌و جۆره‌ که‌ ده‌تهه‌وێ باری بێنی. پێشتر بوونی نیه‌ و هه‌ر چۆنێ هه‌ڵسوکه‌وتی ڵه‌ گه‌ڵدا بکه‌یت وا رادێت. پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ وڵاتێکی وه‌کو ئێراق و به‌ تایبه‌ت بۆ کورد ده‌رفه‌تێکی زۆر له‌بار فه‌راهه‌م ئه‌کا بۆ دامه‌زراندنی دێمۆکراسی. له‌م ماوه‌یه‌دا ئیمکانی ره‌خنه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌، خه‌ڵک زیاتر سه‌رنجی قسه‌ و باسه‌کان ئه‌ده‌ن و به‌شداری کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌کان ئه‌بن. حیزبه‌کانیش فورسه‌تێکی باشیان بۆ ئه‌ره‌خسێ تاکو بتوانن په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ خه‌ڵکدا بگرن و ئاگاداری به‌رنا‌مه‌که‌نایان بکه‌ن و ورده‌ ورده‌ لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌کان ده‌س بکه‌ن به‌ دیالۆگ و هه‌رکامیان له‌ بۆچوونی خۆی دیفاع بکات و هه‌وڵ بدا بۆ به‌ده‌سهێنانی ده‌نگی خه‌ڵک.
3. دێمۆکراسی دوو لایه‌نی هه‌یه‌: لایه‌نی ساختاری (Structural) و لایه‌نی (Agency). هه‌ڵبژاردن خۆی به‌شێکه‌ له‌ لایه‌نی ساختاری و له‌ هه‌مان کاتیشدا ئه‌توانێ ئه‌م دوو لایه‌نه به‌ قووه‌ت کات. له‌م پڕۆسه‌یه‌دا ده‌کرێت هه‌وڵ بدریت بۆ چه‌سپاندنی سیستمی فره‌حیزبی له کوردستان، پانتای چالاکی کۆمه‌ڵه‌ی مه‌ده‌نی به‌رفراوان بێت، یاسای هه‌ڵبژاردن چاک بکرێت، دام و ده‌زگای پێویست دابمه‌زرێت، بێلایه‌نی ده‌سه‌ڵات ره‌چاو بگیرترێت. له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ ده‌کرێت به‌و قسه‌ و باسانه‌ که‌ دێنه‌ گۆرێ، ئاستی وشیاری خه‌ڵک به‌رزتر بێته‌وه‌، زیاتر به‌شداری بکه‌ن له‌ بۆنه‌ و کیشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، رێز بگرن له‌ مافی "ئه‌ویتر"، رۆحی ته‌حه‌مول گه‌شه‌ بستێنێت و ....
4. بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردن به‌ره‌و کوێمان ئه‌بات؟ ئایا ئه‌م رێگا که‌ گرتوومانه‌ته‌ به‌ر، به‌ره‌و دێمۆکراسیه‌؟ چه‌نده‌ باس له‌ ته‌حه‌مول کراوه‌؟ چه‌نده‌ یاسای هه‌ڵبژاردن که‌وتۆته‌ به‌ر قسه‌ و باسی گشتی؟ و ... ئه‌وه‌ی ده‌یبینین هه‌ڵپه‌ڕینه‌و کارناواڵی ئۆتۆمۆبیله‌کان و هیچیتر! له‌ گه‌ڵ رێزمدا بۆ گۆرانیبێژه‌کان به‌ڵام ناتوانین حاشا له‌وه‌ بکه‌ین که‌ به‌ داخه‌وه‌ وا دیاره‌ له‌ ئه‌م پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنیه‌شدا هه‌ر وه‌ک زه‌ماوه‌ن، ده‌وری سه‌رکی ئه‌گێڕن و ئه‌وه‌ی پسپۆڕ و کارناسی سیاسه‌ته‌ خه‌ریکی هه‌ڵپه‌ڕینه‌! پێم وابێ له‌مه‌ولا زانایانی سیاسه‌ت و زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ئه‌بێ له‌ سه‌ر نزیکی و لێکچوونی هه‌ڵبژاردن و هه‌ڵپه‌ڕین و په‌یوه‌ندی نێوانیان بنوسن. ئه‌وه‌ی که‌ له‌م رۆژانه‌دا به‌دی ئه‌کرێت نیشانده‌ری دوورکه‌وتنه‌وی زیاتر له‌ دێمۆکراسییه. (Bond) له‌ زۆربووندایه‌ و (Bridge)‌ به‌ره‌و رووخان و نه‌مان ئه‌چێت. ‌

نگرش خودانتقادی «په‌شێو»

2010-02-24T03:52:00.000-08:00

1. در روزهای گذشته به ابتکار و همت کاک ناصر حسامی، شعری از شاعر نامی کرد «په‌شێو» برای ترجمه به زبان فارسی انتخاب گردید که در نوع خود جالب بود. در دوران ما که شبکه های مجازی مختلفی شکل گرفته اند و زمان و مکان را فشرده تر ساخته اند، ابتکاراتی از این دست مغتنم و ضروری است و می تواند کردها را که با کمال تأسف در سراسر جهان پراکنده اند به هم مرتبط سازد تا شاید به نوعی به تمرین دموکراسی بپردازیم یا به تدریج درک مشترکی از وقایع و پدیده های مختلف داشته باشیم.
2. خوشبختانه بارها این شعر «په‌شێو» را خوانده ام:
ئاسمانی تۆ به‌ر پێی خۆته‌!
سه‌رت شۆر که‌
ملت که‌چ که‌!
چاو مه‌گێره‌ بۆ ئه‌ستێره‌ و ئاسمان و خوا!
ئه‌وه‌ی بستێک خاکی نه‌بێ
خوا و ئه‌ستێره‌ و ئاسمانی کوا؟
3. در مورد ترجمه و اصول و قواعد آن و تسلط مترجم بر زبان مبداء و مقصد، بسیار سخن رفته است و از آن جایی که تکرار حتی ملیح آن قبیح است از این قباحت پرهیز می کنم. اما ذکر نکته ای را ضروری می دانم: بر این باورم که شاعران و نویسندگان بزرگ، هر کدام مفاهیم را بر اساس ایدئولوژی و درکی که از جهان دارند، بازتعریف می کنند و فضای گفتمانی منسجم و خاصی را شکل می دهند به گونه ای که درک افکار و آثارشان وابسته به درک آن فضای گفتمانی است. اگر این باور درست باشد، برای فهم و به تبع آن، ترجمه ی شعر شاعرانی چون «په‌شێو» باید قبل از هر چیز فضای گفتمانی و مفهومی وی را فهمید؛ آنگاه نسبت به ترجمه ی آن همت گماشت.
4. تردیدی نیست که فضای گفتمانی شعر «په‌شێو» از انسجام بالایی برخوردار است. وی ناسیونالیستی رادیکال است که بر خلاف معمول، علل ناکامی کردها را بیش از آنکه معلول علل و عوامل خارجی بداند و بدانها بپردازد به علل داخلی ناکامی و انحطاط کردها اشاره می کند. وی نگرشی خودانتقادی دارد و از بیان صریح آن ابایی به دل راه نمی دهد. در شعرهای متعددی تیغ تیز نقد را متوجه رهبران و احزاب کردی می نماید و از آنها به عنوان عوامل ناکامی یاد می کند و گاه بسیار تحقیرآمیز در موردشان سخن می گوید.
5. چنانچه این دو ویژگی (ناسیونالیست و نگرش خودانتقادی) را مد نظر نداشته باشیم، ممکن است در ترجمه ی شعر فوق دچار اشتباه گردیم. به نظر من در بند اول شعر «ئاسمانی تۆ، به‌ر پێی خۆته‌! » شاعر آمرانه گزاره ای خبری را بیان می دارد. این بند از شعر از ناسیونالیسم رادیکال شاعر حکایت دارد و آن را در همین جا متوقف می سازد. در بند دوم و سوم که «خود» را مورد خطاب قرار می دهد انتقاد و حتی تحقیر را آغاز می کند: «سه‌رت شۆڕ که‌»، «ملت که‌ج که‌!». در کردی واژه های «سه‌رشۆڕ» و «مل که‌چ» را داریم که هر دوی آنها برای تحقیر و ناتوانی به کار می روند و شاعر نیز به طور اتفاقی از آنها بهره نبرده است. در ترجمه ها این امر که نشان از تفکر و نگرش خودانتقادی شاعر دارد مورد توجه قرار نگرفته است. در بند بعدی نیز نقد روش، سرزنش و شکایت را ادامه می دهد و از انتخاب راه اشتباه و بیهودگی آن سخن می گوید (آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد)(چاو مه‌گێڕه‌بۆ ئه‌ستێره‌و ئاسمان و خوا!). وی در یک کلام می خواهد بگوید اول خاک سپس آسمان و در واقع همه چیز خاک است.

جامعه ی مدنی مجازی در سقز

2010-02-19T01:17:00.000-08:00

در سالهای گذشته اتفاق خوبی که عرصهی فرهنگ و سیاست را در سقز تحت تأثیر قرار داد، تأسیس سایت خبری شارنیوز بود. این سایت خبری چند ویژگی عمده داشت:

1. از افراط و تفریط پرهیز میکرد؛

2. مشی انتقادی داشت؛

3. سعی میکرد قواعد حرفهای خبررسانی را رعایت نماید؛

4. موجب پیوند مخاطبانش شده بود؛

5. در مورد مسائل جامعه گفتوگو ایجاد میکرد و

6. مورد اعتماد بخش وسیعی از مخاطبانش بود.

در حالی که در این دوران که اطلاعات در حد گستردهای در سطح جهان منتشر میگردد و نقش خبر و خبررسانی به موقع و درست، غیر قابل انکار است، متأسفانه فعالیت سایت شارنیوز تعطیل میشود و یکی از منابع معتبر خبر از دست میرود. این اتفاق به هیچ وجه خوب نیست و از روزهای بد حکایت دارد.

به ابتکار مدیران سایت و برای ارتقای فرهنگ وبلاگنویسی، ایجاد فضای تعامل و گفتوگو، تمرین دموکراسی، رشد فردیت و ... وبلاگستان سقز نیز تأسیس شده بود که در آن جا مباحث بسیار جالب و پرباری مورد بحث قرار گرفت و افراد متعددی در این مباحث شرکت میکردند. در روزها و ماههای گذشته به تدریج بعضی از وبلاگها را هک یا فیلتر کردند و از چند روز قبل خود وبلاگستان نیز توقیف شده است.

وبلاگستان سقز این ویژگی بسیار مهم را داشت که نوعی شبکهی مجازی را ایجاد کرده بود که میتوان آن را جامعهی مدنی سقز نام نهاد. در مورد وقایع مهم ایران، کردستان و سقز بحثهای جدی در میگرفت و مخالفین و موافقین، نظرات خود را مطرح میکردند. اگر چه عدهای با کامنتهای توهینآمیز آگاهانه یا ناآگاهانه تلاش میکردند فضای قابل اعتماد و دموکراتیک وبلاگستان را آلوده سازند اما مسیر و جهت اصلی رو به دموکراسی داشت.

فیلتر وبلاگستان نیز یکی از خبرهای بدی بود که در روزهای قبل شنیدم و مطئنم این اقدام به نفع هیچکس حتی مخالفان دموکراسی نیست.

جای مختار و هژیر خالی

2010-02-07T10:40:00.000-08:00

1. در ماههای گذشته شاهد دستگیری تعداد زیادی از دانشجویان کرد بوده ایم، دوری این عزیزان برای ما بسیار سخت و دشوار است. یکی از این دوستان که در سالهای اخیر مشی منطقی و معتدلی را در فعالیتهای سیاسی خویش به نمایش گذاشته است دوست سخت کوش و جدی ما کاک مختار زارعی است. از سالهای دور ایشان را می شناسم. خستگی ناپذیر بود و انرژی فوق العاده ای دارد و در تأسیس اتحادیه دموکراتیک دانشجویان کرد و ترویج اندیشه ی دمکراسی و حقوق بشر نقش بسزایی را در کردستان ایفا کرده است. اکنون مدتی است که در زندان به سر می برد و این برای ما جای تأسف است. امیدوارم هر چه زودتر آزاد گردد و دیدار با ایشان ما را خوشحال گرداند.
2. یکی دیگر از دوستان دربند هژیر کردنژاد است که در دانشگاه تهران دانشجوی رشته ی علوم اجتماعی است. ذهن نقاد و پرسشگری دارد. اول دبیرستان بود که به عنوان معلم مطالعات اجتماعی با ایشان آشنا شدم. مؤدب، صمیمی و مهربان بود. این روحیه را در دانشگاه نیز حفظ کرده بود. امیدوارم هر چه زودتر آزاد گردد.می دانم که آزادی را بسیار پاس می دارد.

پاییز و نجمه

2010-01-13T21:47:00.000-08:00

«نجمه غلامی» از جمله ترانه سراها و خواننده هایی است که نه تنها صدای گرم و منحصر به فردی دارد بلکه هر کدام از ترانه هایش، خالق خاطره هستند و اگر بپذیریم زندگی چیزی جز خاطره نیست، می توان گفت که «نجمه» تأثیر زیادی بر زندگی ما گذاشته است و حضور پررنگی در زندگی ما دارد.

اخیراً یکی از دوستان بسیار عزیزم، یکی از ترانه های پاییزی «نجمه» را برایم فرستاده بود. بسیار زیبا و هنرمندانه آن را اجرا کرده است. مضمون آن «پاییز»ی است. در حقیقت ایشان را باید خواننده ای خواند که پاییز را در چشم ما زیبا ساخته است. ماهرانه اشعار را انتخاب و موسیقی متناسب با آن را اجرا می کند.

در این روزها که چندان دل خوشی نداریم، رنج مردم در حال افزایش و دستیابی به حقیقت و بیان آن دشوارتر از هر زمان دیگری است از این ترانه بسیار لذت بردم. «نیچه» درست می گفت که اگر هنر نباشد واقعیت ما را خفه می سازد.

تقریر حقیقت و تقلیل مرارت

2010-01-01T10:17:00.000-08:00

چند روزی است که کتاب «کیستی ما از نگاه روشنفکران ایرانی» نوشته ی «حسین کاجی» را مطالعه می کنم. در پاسخ به این پرسش که بایستی دل نگران کدامیک از مؤلفه های فرهنگی بود، به نظر مصطفی ملکیان اشاره می کند که آن را عیناً در اینجا نقل می کنم. شاید با حوادثی که این روزها در کشور ما اتفاق می افتد مناسبتی نیز داشته باشد.

«فقط دل نگران انسان باشیم. دین هم برای انسان آمده است و دغدغه اش نجات انسان است و بنابراین خادم انسان است. من نه دل نگران سنتم. نه دل نگران تجدد، نه دل نگران تمدن، نه دل نگران فرهنگ و نه دل نگران هیچ امر انتزاعی از این قبیل. من فقط دل نگران انسانهای گوشت و خون داریم که می آیند، رنج می برند و می روند. سعی کنیم که اولاً: انسانها هر چه بیشتر با حقیقت مواجهه یابند، به حقایق هر چه بیشتری دست یابند. ثانیاً هر چه کمتر درد بکشند و رنج ببرند و ثالثاً هر چه بیشتر به نیکی و نیکوکاری بگرایند و برای تحقق این سه هدف از هر چیز که سودمند می تواند بود بهره مند گردند، از دین گرفته تا علم، فلسفه، عرفان، هنر، ادبیات و همه دستاوردهای بشری دیگر.»

در این روزها شاهد رنج و مرارت بسیاری از افراد هستیم و امکان دستیابی به حقیقت در این فضای آلوده و تاریک به شدت کاهش یافته است. ملکیان روشنفکری را تلاش برای تقریر حقیقت و تقلیل مرارت تعریف کرده است. روشنفکران در این روزها وظیفه ی سنگینی بر دوش دارند. هم تقریر حقیقت دشوار گشته است و هم مرارت در حال تکثیر است.

دیدار با رمضان زاده

2009-12-25T12:44:00.000-08:00

امروز (جمعه) به اتفاق جمع کثیری از دوستان به دیدار دکتر رمضان زاده رفتیم. خوشبختانه روحیه ی قوی و مصممی داشت. از اینکه لبخند همیشگی را بر لب داشت خوشحال شدیم. بسیاری از دوستان به هنگام صحبت کردن نمی توانستند بغضی را که در گلو داشتند فرو بخورند و گاهی اشکها سرازیر می شد. ایشان در آخر جلسه بر نکته ای تأکید کرد که جالب بود و آن اینکه تلاش فعالان سیاسی باید معطوف به کاهش هزینه ی فعالیت سیاسی در کل و به ویژه برای مردم باشد. شاید در چنین شرایطی نخبگان ناگزیر از پرداخت هزینه باشند اما از گسترش آن به جامعه و مردم بایستی اجتناب کرد.

درگذشت آیت الله منتظری

2009-12-20T02:40:00.000-08:00

دیشب آیت الله منتظری مرجع تقلید بزرگ شیعیان و فقیه نواندیش دار فانی را وداع گفت. ایشان جزو معدود کسانی بود که همچنان صادقانه به آرمانهای انقلاب وفادار بود و از این رهگذر در میان مردم محبوبیت بالایی را کسب کرده بود و البته متحمل هزینه های فراوانی نیز گشت. در ماههای اخیر فعالیتهای سیاسی ایشان افزایش یافته و نظریاتش توجه بسیاری از مردم را به سوی خود جلب کرده بود.

آیت الله منتظری قبل از انقلاب مدتی به شهر سقز تبعید می شود و مردمی که آن دروان را به یاد دارند معمولاً به نیکی از ایشان یاد می کنند. روحش شاد و یادش گرامی.

استبداد و حل مسئله

2009-12-12T11:39:00.000-08:00

حکومتهای استبدادی را با ویژگیهای متعددی از قبیل نابرابری، اختناق، سرکوب و ... می شناسیم. مدتی است دو ویژگی دیگر استبداد ذهنم را به خود مشغول کرده است. یکی از آنها چگونگی برخورد با فرصتهاست. حکومتهای استبدادی به دلیل تضاد منافع آنها با منافع مردم، عدم استفاده از خرد جمعی، نظر کارشناسان و عدم توجه به یافته های پژوهشی معمولاً فرصتها را به تهدید تبدیل می کنند. برای نمونه می توان به قدرت اشاره کرد. قدرت اگر چه شر لازم و به قول سعدی خطیر و خطر است ولی فرصتی در اختیار حاکمان است تا بتوانند از آن در جهت تحقق منافع مردم و رفاه اجتماعی بهره ببرند. در حقیقت در حکومتهای استبدادی قدرت به شر خالص تبدیل می شود و به همین دلیل است که هر چه استبداد قوی تر باشد در مقابل ساختارشکنی نیز قوت و نیروی بیشتری خواهد یافت.

دومین ویژگی جکومتهای استبدادی آن است که خطاهای جبران ناپذیر را مرتکب می شوند. انسان موجودی جایزالخطا است و هرگز نمی توان انسان و زندگی اجتماعی را به طور مطلق از خطا و اشتباه پیراست. استبداد نه تنها در صدد پذیرش خطا و اصلاح آن بر نمی آید بلکه خطا را با خطا جبران می کند و بدین ترتیب وضعیت پیچیده و دشواری را برای خود رقم می زند به گونه ای که در یک دور باطل خطاهای جبران ناپذیر گرفتار می آید که رهایی از آن به تدریج ناممکن می گردد و با هر خطا هزینه ی دوام خود و زندگی مردم را افزایش می دهد. در حکومتهای دموکراتیک نیز احتمال بروز خطا و اشتباه وجود دارد اما تفاوت آن با استبداد در آن است که امکان رفع و جبران خطا همواره وجود دارد و با بهره گیری از رسانه های جمعی آزاد، دانشگاههای پرسشگر و احزاب مختلف این باب همیشه مفتوح است.

می دانم که بر می گردی

2009-12-08T13:04:00.000-08:00

1. در چند روز گذشته در اخبار خواندم که دو نفر از اعضای سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی به کشورهای غربی پناهنده شده اند. اخبار را پیگیری کردم. یکی از آنها دکتر محمد علی توفیقی بود. سازمان مجاهدین در بیانیه ای اعلام کرد که ایشان مدتی است که از عضویت در سازمان استعفا داده اند. آخرین مطلب وبلاگ سیروان نیز بر خروج ایشان از کشور دلالت دارد.
2. سالهاست با دکتر توفیقی آشنا هستم. دوست خوب و قابل اعتمادی بود. در کارها جدیت خاصی داشت. با دوست و دشمن اهل مروت بود. به شدت به کردستان و ایران عشق می ورزید و برای توسعه و رفاه این مرز و بوم سر از پا نمی شناخت. مدیر نمونه بود و در میان پزشکان از محبوبیت خاصی برخوردار بود.
3. فعالیت سیاسی مداوم و ارتباط گسترده با اصلاح طلبان همراه با جدیت و مطالعه به فعالیت و مواضع سیاسی دکتر توفیقی عمق خاصی بخشیده بود و این امر منجر به آن شده بود تا به شورای مرکزی سازمان مجاهدین راه یابد و اعتماد سیاستمدارن کارکشته ی اصلاح طلب را جلب نماید. در کردستان نیز مورد وثوق بسیاری از فعالان ناسیونالیست بود. این وضعیت اگر چه گاهی مواضع وی را متناقض نشان می داد اما به طور بالقوه ایشان را به یکی از کانالهای ارتباطی فعالان سیاسی کردستان با اصلاح طلبان و فعالان سیاسی مرکز تبدیل ساخته بود که به همراه دکتر جلالی زاده و دکتر هدایتی تا حدی توانستند این نقش را به خوبی ایفا کنند.
4. اگر چه اکنون ایشان از امنیت نسبی برخوردار هستند و با خیال راحت می توانند برای آینده خود تصمیم بگیرند و برنامه بریزند و از این جهت خوشحالم و آرزوی سلامت بهروزی برای ایشان دارم اما از آن جهت که در ایران نیاز به برقراری نوعی از دموکراسی داریم که متناسب با تنوع قومی و فرهنگی در ایران باشد و حضور دکتر توفیقی در این زمینه مؤثر بود لذا از مهاجرت ایشان خوشحال نشدم.
5. مسئله کرد در ایران در یک فرآیند دمکراتیک امکانپذیر است و گفت و گو با احزاب و فعالان اصلاح طلب این امکان را فراهم می سازد. گسترش دموکراسی در ایران هزینه ی فعالیت سیاسی و خشونت را در کردستان کاهش می دهد و بساط نگاه امنیتی به کردستان را برمی چیند. در چنین شرایطی می توان با جدیت به فعالیت پرداخت و نسبت به حل مسئله ی کرد امیدوار بود در غیر این صورت دور افزایش هزینه ی فعالیت سیاسی در دست خشونت طلبان خواهد افتاد و چون دور با آنها افتد و از آن بهره ها می برند لذا تسلسل پیشه می کنند.

ترکیه و دموکراسی

2009-11-14T12:08:00.000-08:00

ترکیه با افتخار خود را کشوری اروپایی می داند. حق دارد. موضعی که اتحادیه اروپا سالهاست در مورد این کشور اتخاذ کرده است و بر دموکراسی و لغو قوانین تبعیض آمیز از قانون اساسی ترکیه تأکید دارد، می تواند دلیل خوبی برای این افتخار باشد. دموکراسی برای ترکیه از نان شب واجبتر است. سالهاست که بر اجرای قوانین تبعیض آمیز نسبت به کردها و عدم رعایت قواعد دموکراسی پای می فشارد و از این طریق هزینه های گزافی را بر کشور و ملت ترکیه تحمیل کرده است. خاصیت دوستان خوب این است که اموری را بر فرد تحمیل می کنند که به نفع وی است. در مورد رابطه ترکیه و دوستان اروپایی اش این قضیه صادق است.
اکنون نخست وزیر ترکیه به این نتیجه رسیده است و آن را صراحتاً در مقابل رسانه های جمعی اعلام نموده است که باید قانون اساسی به نفع دموکراسی تغییر کند (همواره تغییر مطلوب نیست بلکه تغییری که در جهت گسترش دموکراسی باشد نیکوست) و از آن مهمتر در مورد شکنجه و خشونت نسبت به کردها نیز تحقیقاتی به عمل آید و اصلاحاتی در این زمینه در جهت رعایت حقوق کردها اعمال گردد.
گسترش دموکراسی در ترکیه به نفع کردهاست. هر چه هزینه فعالیت سیاسی کاهش یابد منفعت بیشتری نصیب کردها خواهد شد، چرا که کردها، فعالیت سیاسی گسترده ای دارند و سالهای مدیدی است از این بابت متحمل هزینه می گردند اما اگر دموکراسی گسترش یابد و قوانین برابری طلبانه تصویب و اجرا شود آنگاه کردها و با پرداخت هزینه کمتر به اهداف خود می رسند. علاوه بر این، گسترش دموکراسی موجب می شود امر سیاست در کردستان از نظم و قاعده مشخصی برخوردار گردد لذا با استقرار دموکراسی بخش عمده ای از مطالبات کردها به طور اتوماتیک برآورده میگردد.

اعدام احسان

2009-11-11T12:22:00.000-08:00

خبر اعدام احسان فتاحیان دردناک بود. تا آخرین لحظه دعا می کردم که حکم اجرا نشود اما با کمال تأسف دعای من مستجاب نشد. کاش به حکم اولیه اعتراضی نمی شد. کاش تلاشهای نهادهای مدنی و حقوق بشری به ثمر می نشست و کاش می فهمیدیم که خون به خون شستن محال است!

2009-11-07T11:16:00.000-08:00

باسمه تعالی

ریاست محترم قوه ی قضائیه جمهوری اسلامی ایران
حضرت آیت ا... لاریجانی

با اهدای سلام و احترام
کهن دیارگروس ، این مهد علم و ادب و فرهنگ و هنر ، از دیرباز خاستگاه مردانی بوده است که هریک به نوعی در حافظه ی تاریخی مردمان این مرز و بوم جاودانه مانده اند.دریادار بایندرها،امیر نظام ها،آیت ا...فاضل گروسی ها ، امیر تومان ها،آیت ا... رحمانی ها و استاد شهید نجات اللهی ها ، نیک نامانی هستند برخاسته از این آب و خاک که در عرصه های ملی و مذهبی در عصر و زمانه ی خود مصدر و منشاء خدمات ارزنده ای به ساحت دین و ملک و ملت بوده اند.و هریک به گونه ای کشور عزیز ایران را از وجود بابرکت و خدمات خالصانه ی خود بهره مند ساخته اند.
بدون تردید دکتر عبدا...رمضان زاده، این فرزند لایق و فرهیخته ی گروس نیز چونان اسلاف خود به سان ستاره ای درخشان ، آسمان علم و ادب و فرهنگ این خطه را زینت بخشیده است.گرچه هیچ حاجتی به بیان خدمات عیان و ارزنده ی رمضان زاده نیست؛ اما روا نیست این نکته نیز یادآور نشود که عملکرد این استاد برجسته ی دانشگاه در کسوت استانداری کردستان ، تصویری رحمانی از نظام جمهوری اسلامی ایران به مردم رنج دیده و رنجیده خاطر کرد نشان داد.هم او بود که حلقه ی بسته ی مدیریت را به روی افراد توانمند و فرهیختگان کرد اهل سنت گشود و اعتماد و امنیت پایدار را برای منطقه را به ارمغان آورد.اما متأسفانه همین مردم امروزه ناباورانه نظاره گر ناروایی هایی هستند که به این فرزند اندیشمند و خدوم آنان روا داشته می شود. نزدیک به پنج ماه است که همین مردمان روز خودرا با این سوال تلخ آغاز می کنند!" دکتر عبدالله رمضان زاده آزاد نشد؟" "جرم او چیست؟و چرا هنوز دربند است؟" مردم از همدیگر خبر او را می گیرند. برایش دعا می کنند و از خدای رحمان و رحیم آزادیش را می طلبند.
دیگر عنوان دکتر و پسوند رمضان زاده از نام او حذف شده است.مردمان او را عبدالله خطاب می کنند.و الحق که عبدالله، عبداللهی شایسته است.او که تمامی عمر و جوانی خود را بی مضایقه هزینه ی انقلاب و برپایی نظامی کرد که به نام الله ایجادش نمودند، پدیده ی قرنش خواندند و بنیانگذار انقلاب آن را عطیه ی الهی لقب داد.
حضور در جنگ و دفاع مقدس در قامت یک رزمنده، رنج غربت ، هجرت و تحصیل درخارج از کشور به عنوان پژوهشگر و اندیشمندی متعهد، مسئولیت خطیر استانداری کردستان به عنوان کارگزار ممتاز نظام اسلامی، سخنگویی دولتی که واضع گفتگوی تمدن ها و فرهنگ ها در عرصه ی بین الملل بود و افتخارش ارائه ی چهره ای رحمانی از اسلام و نظام به جهانیان ؛ و بالاخره تدریس در دانشگاه های ممتاز و معتبر کشور به عنوان استادی برجسته، عناوینی هستند که به عبدالله اختصاص یافت و الحق که لایق رجوع این همه خدمات شایسته بود.و با جرأت و جسارتی وصف ناپذیر به عنوان جوانمردی نیک اندیش و پرورده ی دامان انقلاب ، مایه ی مباهات گردید.و این همه نه برای خود ،که به هدف تثبیت انقلاب و برپایی نظامی بود که اساس و بنیانش بر مبانی اسلام و قرآن استوار است.حال مردم ازخود می پرسند: به راستی کدامین عناوین موجبات محکومیت وی را فراهم آورده است؟!!
عبدالله برخاسته ازخانواده ای اصیل و متدین از خطه ی گروس است.نامبرده و متعلقان ایشان لایق اشتهار به خانواده ای دینی،خداترس و معتقد به قیامت هستند که در رعایت آداب و اخلاق اسلامی مشهور،مقید و ملتزم، و به احکام و فرایض دینی پایبند. براساس شناختی دیرینه و سوابق عملکرد این خانواده،از زمان های دور تاکنون به ویژه دوران مبارزه با رژیم ستمشاهی به رهبری امام خمینی<ره> برای پیشبرد انقلاب و برپایی این نظام و حفظ آن با تمام وسع و توان خود کوشیده و از هیچ تلاشی فروگذار نبوده اند.
لذا بر ما فرض است که به حکم وظیفه ی دینی و انسانی خود و نیز دفاع از آبرو، اعتبار و حیثیت مومن که هم ارز خون شهید تعبیر گردیده است، دفاع از حق دکتر عبدالله رمضان زاده، برادر مسلمانی که همه ی اعتبار او مسلمانی اوست و نیز تنویر آن مرجع محترم که در رأس دستگاه قضا قرار دارد و فردای قیامت در پیشگاه خداوند و دادگاه عدل الهی پاسخگو ، بارها و بارها به حسن رفتار،کردار و گفتار پیدا و پنهان ایشان در دفاع از دین و دیانت و ملک و ملت شهادت می دهیم و خواستار تبرئه وآزادی این فرزند برومند و آزاده ی انقلاب هستیم.

خداوند دیدگانتان را به نور حق بیناگرداند.
جمعی از شهروندان بیجار گروس
آبان 1388

تقابل در سطح

2009-11-05T22:47:00.000-08:00

در دو قرن اخیر یکی از مهمترین پرسشهایی که گریبان روشنفکران و حتی مردم عادی را گرفته است پرسش در مورد چگونگی و چرایی رابطه با غرب است. این پرسش در دل خود هزاران پرسش دیگر نهفته دارد و کافی است تا نیم نگاهی به آن انداخته شود تا پرسشهای دیگر یکی - یکی سر بر آورند و اذهان را به خود مشغول دارند. در مورد نحوه برخورد با غرب، تقسیم بندیهای متفاوتی ارائه شده است که به طور کلی می توان آنها را به سه دسته تقسیم کرد: استقبال، تقابل و تعامل.
فرهنگ و تمدن غرب آن چنان گسترش یافته است که نمی توان از تفکر در مورد آن اجتناب ورزید و آن را انکار کرد. از سوی دیگر آنچنان عظیم و فربه است که پذیرش آن کاری بسیار دشوار است و باید خانه ای درخور آن ساخته شود تا خانه و صاحبخانه را له نسازد. این فرهنگ و تمدن برای بسیاری از پرسشها، پاسخ یا پاسخهایی در چنته دارد، رفاه مادی را به ارمغان آورده و امکان تسلط بر طبیعت را هموار ساخته است. البته این بدان معنی نیست که این فرهنگ و تمدن فاقد بحران و پیامدهای منفی بوده است. فاشیسم، ویرانی طبیعت و معنویت از مهمترین پیامدهای منفی آن به شمار می رود. اما در دل غرب، تفکری انتقادی و روش خودانتقادی رشد و نمو داشته است که آن را به پروژه ای همواره ناتمام مبدل ساخته است.
در سالهای اخیر که دولت اقلیم کردستان برپا گشته است و امکانات تلویزیونهای ماهواره ای برای کردها فراهم آمده، نحوه برخورد با فرهنگ و تمدن غرب و بهره گیری از آن نیز به یکی از دغدغه های اصلی تبدیل شده است. تلویزیون های کردی که به سرعت بر تعداد آنها افزوده می شود، خواسته یا ناخواسته به کانال اصلی ارتباطی کردها و فرهنگ غرب تبدیل شده اند، مجریان و برنامه ها، موسیقی، فیلمها و گزارشها به نوعی مشغول کپی برداری از کانالهای تلویزیونی غرب هستند و گاهی به سطوح نازلتر آن یعنی روشهای کانالهای عامه پسند عربی و ترکی نیز بسنده می کنند.
بسیاری از کارشناسان امر ارتباطات و جامعه شناسی بر این باورند که یکی از پیامدهای منفی تلویزیون، سطحی سازی فرهنگ است. تردیدی نیست که هر فرهنگی و به ویژه فرهنگ غرب لایه های عمیق و پنهان عظیمی دارد که بدون درک آنها شناخت ما از آن عقیم و ناچیز خواهد بود. تلویزیون به علت ماهیتی که دارد و همچنین به دلیل ارزشی که به مخاطبان عام خود می دهد، توانایی پرداختن به لایه های عمیق را ندارد و لاجرم در سطح می ماند و آنچه به عنوان نمود غرب به نمایش گذاشته می شود، چیزی جز موسیقیها، برنامه ها، مهمانها، اداها و لباسهایی نخواهد بود که مجریان بر تن می کنند که تقلیدی نازل و سطحی از فرهنگ غرب است. این وضعیت هم ظلم است به فرهنگ غرب و هم ظلم است به فرهنگ کردی ما.
برخی از کانالها و برنامه ها در تقابل با این وضعیت با تأکید بر فرهنگ کردی، تلاش می کنند به نحوی از انحاء، بهای بیشتری به فرهنگ خودی بدهند اما در تقابل با سطحی سازی فرهنگ غرب که از تلویزیون به نمایش گذاشته می شود، ایشان نیز دچار سطحی سازی می شوند و بدین وسیله فرآیند فولکلوریک سازی فرهنگ کردی که مبتنی بر موسیقی فولکلوریک، آداب و رسوم ایلی و عشیره ای و لباسهای بومی رقم می خورد. در چنین شرایطی امکان تعامل فراهم نمی آید و تقابل آن هم در سطح است که شاهد آن خواهیم بود. نتیجه این تقابل، تولید فرهنگ و توافق جدید نخواهد بود بلکه بحران هویت، تعصب و خودباختگی از نتایج آن است.

مادرانی که صلح را می فهمند

2009-10-31T05:40:00.000-07:00

1. بسیاری بر این باورند که کردها صرفاً خواهان حقوق فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خویش هستند و نه تنها جنگ طلب و طرفدار خشونت نیستند بلکه در واقع جنگ بر آنها تحمیل شده است. اگر این ادعا را که تا حد زیادی درست است، بپذیریم به سادگی به این نتیجه می رسیم که تحمیل کنندگان جنگ به هدف خود که همانا گسترش جنگ و خشونت است رسیده اند چرا که سالهاست در کردستان آتش جنگ شعله ور است و مردم از خشونت و جنگ در رنجند و کمتر خانواده ای از آسیبهای آتش جنگ در امان مانده باشد.
۲. بدیل تحمیل جنگ، پذیرش و گسترش روشهای خشونت آمیز نیست. خشونت با خشونت کاهش نمی یابد یا از بین نمی رود. بدیل آن تحمیل صلح و آشتی است که کم هزینه است و رنج کمتری را متوجه مردم می سازد. علاوه بر این در دنیای امروز، مجامع و نهادهای جهانی و افکار عمومی مردم دنیا پشتیبان روشهای خشن نیست و هیچ دلیلی در این زمینه پذیرفته نیست. خشونت در تمامی ابعاد و سطوح آن، محکوم است و در مقابل آشتی و صلح طرفدارن بیشماری دارد.
۳. در روزهای گذشته در دیاربکر و شهرهای اطراف آن جنبش مادران صلح و پیام آوران آشتی راه افتاده است. این حرکت به شدت از سوی مردم مورد توجه قرار گرفته است و از آن پشتیبانی می شود. امروز مصاحبه یکی از مادران کرد را که چهار فرزند خود را از دست داده بود با بی بی سی دیدم. به شدت تحت تأثیر درک و شعور و قدرت بالای این مادر سالخورده و رنج دیده قرار گرفتم که بزرگوارانه بر نفرت و خشم خود چیره گشته بود و از صلح و دوستی دم می زد و با اهدای روسری سفید به مادر یکی از سربازان ترک، نشان داد که خواهان صلح و زندگی بهتر برای نسلهای کنونی و آینده و بی ثمر بودن جنگ و سرکوب و خشونت است. با دیدن این مادر و حضور گسترده مردم، واقعاً احساس غرور کردم.
۴. اوجلان به دلیل ویژگیهای کاریزماتیکی که دارد از جمله رهبرانی است که توان گرفتن تصمیمات بزرگ را دارد. کردها امروز به چنین روشهایی نیاز دارند. در ترکیه و در دنیا نیز این زمینه تا حدی فراهم است. باید تغییر را پذیرفت و آن را آغاز کرد. کردها در ترکیه و در مبارزات مدنی وزن خود را نشان داده اند و روشنفکرانی در این میدان به فعالیت مشغولند که شرایط جدید را به خوبی دریافته اند. این روشنفکران می توانند اوجلان را در اتخاذ تصمیمهای بزرگ یاری رسانند. البته این نکته را نیز نباید فراموش کرد که صلح را نباید به مثابه تاکتیک تلقی کرد و از آن بهره برد، بلکه ارزش آن را دارد که به استراتژی و یکی از ارزشهای مهم و اساسی تبدیل گردد و همه در خدمت گسترش آن باشیم. بدون شک هر نوع تغییری که در ترکیه ایجاد گردد بر وضعیت ما هم مؤثر است.

کابینه ششم کردستان

2009-10-30T08:56:00.000-07:00

1. دکتر برهم صالح دیروز کابینه ششم دولت اقلیم کردستان را معرفی کرد و بدین وسیله تحت عنوان رئیس حکومت کار خود را آغاز کرد. این رویداد در نوع خود جالب و در جهت تقویت دموکراسی در عراق و توسعه در کردستان است. جابجایی نخبگان و قدرت یکی از مهم ترین سازوکارهای استقرار دموکراسی است که در این روزها به صورت مسالمت آمیز در کردستان به انجام پیوست. اگر چه در ظاهر این جابجایی در ائتلاف حاکم انجام پذیرفت اما اگر به روابط رقابت آمیز پارتی و اتحادیه میهنی توجه داشته باشیم آنگاه در خواهیم یافت که این جابجایی تا چه حد از اهمیت برخوردار است.

2. این رویداد از جهتی دیگر نیز جالب توجه است و آن ویژگیهای شخصیتی و سیاسی دکتر برهم است. ایشان از محبوبیتی فراحزبی برخوردارند و مورد اعتماد اقشار مختلف مردم است. مادر وی یکی از فعالان اجتماعی و مدنی است که به حمایت از زنان آسیب پذیر مشغول است. وی مدیری موفق و دارای روابط عمومی قوی است که از یک سو با فرهنگ سنتی مردم آشنایی عمیق دارد و از سوی دیگر از مقتضیات دنیای جدید آگاه است. در تبلیغات انتخابات پارلمان کردستان این نکته به خوبی در رفتار و گفتار وی دیده می شد.

3. به لحاظ سیاسی نیز دکتر برهم در طول سالیان گذشته تجربیات گرانبهایی را در سطح ملی و فراملی اندوخته است. تصدی پست وزارت و معاونت نخست وزیری فرصت خوبی برای وی فراهم ساخت تا با واقعیات حکومتداری آشنا گردد و روابط گسترده ای را با کشورهای مختلف جهان و جناحهای داخلی عراق برقرار سازد.

4. برهم صالح بر خلاف سلف خویش که اقتداری عمدتاً سنتی داشت، اقتدار وی تا حدی کاریزماتیک و بیشتر قانونی است. این امر آستانه انتقاد از وی را بالا می برد و گروههای اوپوزیسیون که در پارلمان کردستان حضوری پررنگ دارند به راحتی می توانند دولت را تحت نظارت داشته باشند. هر چه از میزان اقتدار سنتی شخصیتهای سیاسی و مسئولین حکومتی در کردستان کاسته شود روشهای دموکراتیک گسترش بیشتری خواهد یافت. از این لحاظ نیز این انتخاب به روند دموکراتیزاسیون در کردستان و عراق مدد می رساند.

پرسه در بزرگراهی دیگر

2009-10-28T04:54:00.000-07:00

گاهی برای پرسه زدن باید کوچید. بعضی از دوستان این اندک مجال را نیز برنتابیدند و در یک اقدام غیر اخلاقی، وبلاگم را با مشکل مواجه ساختند و از این بابت خاطرم آزرده گشت. وبلاگم در یکی دو سال اخیر، فرصتی بود تا بتوانم احساسم را ابراز کنم، با آنانکه دوستشان دارم سخن بگویم و گاهی نظر خود را در مورد مسئله و رویدادی بیان کنم. به هر حال به پرسه زدن در این بزرگراه ادامه می دهم و امیدوارم دوستان، مرا تنها نگذارند.