لینکی کایەی شوناسەکان و هەڵبژاردن

http://xornews.net/archives/7014

ئەمە دەقی تەواوی وتاری "کایەی شوناسەکان و هەڵبژاردن"ه.

کایەی شوناەسەکان و هەڵبژاردن

کایەی شوناسەکان و هەڵبژاردن

هەڵبژاردن هەمیشە گرنگی تایبەت بە خۆی لە ئێراندا هەبووە. هەڵبژارنی ٢ی جۆزەردانی ١٣٧٦ کە زەمینەی بۆ بە دەسەڵاتگەیشتنی رێفۆڕمخوازان خۆش کرد، سەرەتای سەرهەڵدانی بزووتنەوە، سەردەم و لاپەڕەیەکی نوێ بو لە مێژووی کۆماری ئیسلامیدا. هەروەها هەڵبژاردنی ٢٢ی جۆزەردانی ١٣٨٨ بە شێوەیەکی یەکجار بەرفراوانتر کاریگەری هەبووە لە سەر گوتار و بارودۆخی ‌هێزە سیاسییەکانی ناوخۆ و دەرەوەی ئێران و هەلومەرجی ئێران لە ناوچە و لە ناو کۆمەڵگای نێونەتەویدا. هەر بە پێی ئەو بۆچوونە کە هەڵبژاردن لە ئێراندا سەردەم و گوتاری سیاسی نوێ دێنێتە ئاراوە، زۆربەی حیزب و لایەنە سیاسییەکانی ناوخۆ و دەرەوەی دژ بە دەسەڵات لە لایەک و لایەنگرانی حکومەت لە لایەکیترەوە، خۆیان بۆ هەڵبژاردنی ١٢ی رەشەمەی ١٣٩٠ تەیار و ئامادە کرد. بەڵام ئەم هەڵبژاردنە لە گەڵ هەڵبژاردنەکانیتری پێش خۆی چەندین جیاوازی سەرەکی هەبوو، هەر بۆیە چاودێرانی سیاسی بە وردی سەیری ئەم ئەزمون و پرۆسەیان ئەکرد کە ئاکامەی چی ئەبێت و بەرەو کوێ ئەڕوا. یەکەمین جیاوازی ئەوە بو کە دوای دەیەمین هەڵبژاردنی سەرەککۆماری و کێشەکانی دوای ئەو کە حکومەت وەکو "فیتنە" و ئۆپۆزیسیۆن وەکو "بزووتنەوەی سەوز" وەسفیان کرد ئەمە بۆ یەکەمجار بو کە سەندوقی دەنگدانیان ئەهێنایەوە بەر دەمی خەڵک. دووهەمین جیاوازی ئەوە بو کە رێفۆڕمخوازان، مەجالی چالاکی و کاندیدابوونیان پێنەدرا و بە واتایەکیتر بەشی هەرە سەرەکییان دەرکران لە دەسەڵات. سێهەمین جیاوازی ئەوە بو کە کێشە و رقابەت کەوتە نێوان بنەماخوازەکان کە بەشێکیان لایەنگری ئەحمەدینژاد و ئایەتوڵا میسباح و ئەوانیتریش سەر بە لایەنی سونەتی بنەماخوازەکان بوون. چوارەمین جیاوازی ئەگەڕێتەوە بۆ ئەو دروشم و بەرنامانە کە لە لایەن کاندیداکانەوە پێشکەش ئەکرا. ئەگەر لە هەڵبژاردنەکانی پێشوودا باس لە مافی مرۆڤ، بەرابەری، بزووتنەوەی خوێندکاران و ژنان، ئازادی راگەیاندن و ... ئەکرا، ئەمجار ئاستی بەرنامە و دروشمەکان زۆر نزم ببوونەوە و زۆرزۆرەکەی باس و رەخنە لە بەرنامە ئابورییەکانی ئەحمەدینژاد و چۆنیەتی هەڵسوکەوت لە گەل دەوروبەرییەکانی ئەکرا. بایکۆتکردنی هەڵبژاردن لە لایەن بەشێکی هەرەزۆری ئۆپۆزیسیۆنی ناوەو و دەرەوە و کۆن و تازە، پەنجەمین جیاوازی و تایبەتمەندی ئەم هەڵبژاردنە بو بە نیسبەتی هەڵبژاردنەکانی پێشوو. پرۆپاگەندەی بایکۆت بێوێنە و بەرفراوان بو و وا چاوەڕوان ئەکرا رێژەی بەشداربووان زۆر کەم بێت. بەڵام ئەو جۆرەی کە پێشبینی ئەکرا وا دەرنەهات. دوای هەڵبژاردنیش قسە و باس هەر درێژەی هەبو بە تایبەت لە بارەی دەنگدانی خاتەمی هەرا و هوریای زۆر دەستی پێکرد.

لە وەها حاڵ و هەوایەکدا دوو پرسیاری سەرەکی دێتە ئاراوە:

· بۆچی خەڵک بەشدارییان کرد؟

· خەڵک چۆن بەشدارییان کرد؟

A. ئەمانە پرسیاری سەرەکین. وەڵامی ئەو پرسیارانە پێویستی بە ناسینێکی کۆمەڵناسانە هەیە لە کۆمەڵگای کوردەواری و مەیدانی سیاسەت لە ئێران. پڕۆسەی سیاسی بە گشتی و هەڵبژاردن بە تایبەت لە ئێران چەند تایبەتمەندی و داستانی جیاوازی خۆی هەیە:

１.کەم کەس هەیە سووکە ئاگادارییەکی لە دیموکڕاسی و پڕەنسیبەکانی ببێ و پرۆسەی هەڵبژاردن لە ئێران بە دیموکڕاتیک بزانێ. بەشێکی زۆر لە حیزبە سیاسییەکانی ئێران فورسەتی چالاکی و کاری سیاسییان پێ نادرێ، هەزاران کەس سەلاحییتیان تەئید نابێ، چاودێری سەربەخۆ و دەزگاکانی راگەیاندنیی ئازاد نیە و ...

２.هەروەها هەر کەسێک تۆزێک ئاشنا بێ لە گەڵ فەزای سیاسی ئێران، ئەزانێ کە هەڵبژاردن لە ئێران هەمیشە حەدیئەقەلێک لە رقابەتی تێدایە و ناتوانین ئیدیعای ئەوە بکەین کە ئەمە بە تەواوەتی شانۆگەرییە و خەڵک هیچکارەن لە دەسنیشان کردنی نوێنەرەکان بۆ پارلمان، ئەگەرچی فیلتێری جۆراوجۆر هەیە بۆ پاڵاوتنی کاندیداکان. لە خولەکانی رابردوودا، زۆرتر رقابەت لە مابەینی دوو باڵی سەرەکی حکومەت (رێفۆڕمخواز و بنەماخواز) بو. بەڵام لەم خولەدا رێفۆڕمخوازەکان سیاسەتی بایکۆت و بەشداری نەکردکیان هەڵبژارد، بۆیە رقابەتی سەرەکی بە تایبەت لە شارە گەورەکان، کەوتە نێوان دوو لایەن لە بنەماخوازەکان. هەڵبەت "عەلی موتەهەری"ش لیستێکی بە ناوی رەخنەگرانی دەوڵەت کە دوایی بو بە "دەنگی میللەت" هێنایە ناو کایەی هەڵبژاردنەوە. لە شارە چکۆلەکان، بە جۆرێکیتر رقابەت لە نێوان کاندیداکان دروست ئەبێ کە سەرچاوەی رقابەتەکە ئەگەڕێتەوە بۆ ناوچەگەرایی، باندگەرایی یان بەرژەوەندی تاکەکەسی. بە هەر حاڵ جۆرێک لە رقابەت بەرچاو ئەکەوێت و بەم بۆنەوە بەشێک لە خەڵک بەرەو سندوقەکانی دەنگدان ئەچن.

３.لە بەر بەربڵاوی گەندەڵی و ناکارامەیی سیستەمی ئیداری و بۆڕۆکڕاسی و هەروەها ئاشنا نەبوونی خەڵک بە ئەرکی نوێنەرایەتی لە پاڕلمان، بەشێک لە گیر و گرفتەکانیان لە رێگەی چوون بۆ لای نوێنەر حەل و فەسڵ ئەکەن یان لەوانەیە کەسانێکیش لە رێگەی نوێنەرەوە پۆست و مەقام بەدەست بێنن. زۆر جار کەسێک کە ئەبێ بە نوینەر لەوانەیە هیچ لە یاسا و رەوتی یاسادانان نەزانێ بەڵام باندێک بە دەوری خۆیەوە دروست ئەکات و فەرهەنگێکی سیاسی نالەبار لە کۆمەڵگادا جێ ئەخات کە سڕینەوەی زۆر سەخت و چەتونە. حکومەت هەرچی زیاتر قەبە بێ و رێگەی گەندەڵی زۆرتر بێ خەڵکانێکی زیاتر خۆی پێ هەڵدەواسن. بۆیە زۆربەی ئەو کەسانەی لەم حکومەتەدا کارەیەکن، هەر کەس بۆ خۆی دەستە و باندی تایبەت بە خۆی هەیە و کەمتر چالاکییەکانیان ئەخەنە ناو خانە و چوارچێوەی حیزب و دامەزراوەی شەفاف و رەسمی. ئەم حاڵەتە لە گەڵ فەرهەنگی سونەتی کۆمەڵگای ئێرانیش ئەخوێنێتەوە کە زیاتر بە هیوای گەیشتن بە ئامانجەکانیانن لە رێگەی دۆست و ئاشنابازی و بەرتیلدان و بەرتیلوەرگرتن. ئەم باند و باندبازی و ئەم بارودۆخە سنوری نێوان بەرژەوەندی گشتی و تایبەتی ون و نادیار ئەکا.[i]

４. هەر لەو سیستەمە بۆڕۆکڕاتیکە، نوێنەر بەش بە حاڵی خۆی و بە پێی توانایی، زۆر کاری لە دەس دێ و توانای ئەنجامدانی زۆر کاری قانونی و تەنانەت نایاسایی هەیە. بۆ نمونە ئەتوانێ بێکار دامەزرێنێ، پۆست و مەقام بۆ دەوروبەرییەکانی دەستەبەر کا، بۆ شار و گوندەکان بوودجەی زیاتر وەرگرێ و .... هیچ نەبێ لای زۆر کەس - لەم وڵاتە کە کارەسات و گرفتاری ئەبارێ – نوێنەر بە شێوەیەکی تایبەت یان بە گشتی کەسێکی کاربەدەستە لە ناو دەسەڵات و بۆ رۆژی تەنگانە باشە. کەوابوو با نوێنەر خۆمانە و ناسیاو و ئاشنا بێ. لەم فەرهەنگە زیاتر گرنگی ئەدرێ بە ئاشنا نەک بە تاک و مرۆڤ. لە لایەکیتریشەوە لە گەڵ بێمتمانەیەکی بەرچاو کە سەبارەت بە حکومەت هەیە لە هەمان کاتدا وابەستەییەکی قووڵیش لە فەرهەنگ و ناخ و دەروونی ئەندامەکانی کۆمەڵگادا ریشەی داکوتاوە. لە فەرهەنگی سونەتیدا هەموو شتێک راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەندی هەیە بە دەسەڵاتەوە و نوێنەر و پارڵمانیش بەشێکی هەرە گرنگن لەو دەسەڵاتە[ii].

５.یەکێکیتر لە تایبەتمەندییەکانی دەوڵەت لە ئێران ئەوەیە کە چین و توێژگەلی جۆراوجۆری کۆمەڵگا بە شێوەیەکی نابەرابەر وابەستە ئەکا بە خۆی. بە واتایەکیتر تۆڕێکی متمانەی تایبەت بە بەشێک لە ئەندامانی کۆمەڵگا دروست ئەکا و هەر کات پێویستی بە پشتیوانی هەبو وەک لە کاتی هەڵبژاردن یان رێپێوانی حکومەتی لەو تۆڕە کەڵک وەرئەگرێت. ئەمە لە گەڵ دابین کردن و رێزگرتن لە مافی هاووڵاتیبوون جیاوازی هەیە و لە سەر بنەمای مافی تاک و مرۆڤ دروست نەبووە. بۆ نمونە رێکخراوەی بەسیج وەها ئەرکیک لە کاتی خۆیدا جێبەجێ ئەکات. یان رێژەیەکی زۆر لە خەڵک لە رێگەی یارانە یان پیشەی دەوڵەتی وابەستەن بە دەوڵەت و هەردەم نیگەرانی ئەوەن ئەم بەرژەوەندییانە لە دەست بچێ[iii].

B. چۆنیەتی بەشداریکردنی خەڵک لە پرۆسەی هەڵبژاردن، گرنگی تایبەتی هەیە بۆ راڤە کردن و خوێندنەوەی کرداری سیاسی لە کوردستان. لێرەدا باس لەوە ناکرێ چەند کەس بەشدارییان لە هەڵبژاردندا کردوە بەڵکو پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە "کێ" لەو هەڵبژاردنەدا بەشدار بوە؟ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە پێویستە پێشەکی باسێکی تیۆریک لە بارەی شوناس شی بکرێتەوە.

زۆربەی کۆمەڵناسان پێیان وایە شوناس[1] کۆمەڵەوەڵامێکە کە بۆ پرسیاری "من کێم" ئامادە ئەکرێت. شوناس لەو چەمکانەیە کە لە دونیای ئەمرۆ و ژیانی مۆدێرندا قسە و باسی زۆری لە سەرە و لە روانگەگەلی جۆراوجۆرەوە شی کراوەتەوە. ئەگەر لە رابردوودا باس لە شوناسی یەکرەنگ و تەک و هەمەگیر ئەکرا، ئەوە ئەمڕۆ زیاتر باس لە شوناسی "چلتیکە"[iv] ئەکرێت و تەنانەت پێم وایە ئەتوانین باس لە شوناسی "چلدانە"ش بکەین. شوناس نە تەنیا لە چەندین تیکە و توخمی جۆراوجۆری کۆن و تازە و ئاشنا و غەریب پێکهاتوە بەڵکو هەر کەسێک بۆ خۆی لە یەک کاتدا خاوەنی چەندین شوناسە و لە فورسەتگەلی جیاوازدا کایە و جێگۆڕکێیان پێئەکات. بە واتایەکیتر ئەم شوناسانە لە حاڵەتێکی سەربەخۆدان بە نیسبەتی یەکتر و تاک بە پێی بارودۆخی سیاسی، ئابوری، فەرهەنگی، زەمان، نیاز، کەش و هەوا و هەر بارودۆخێک گرنگی ئەدا بە شوناسێک و بە پێی ئەو شوناسە بایەخگەلێکی کۆمەڵایەتی هەڵیەبژێرێت و جۆرێک لە کردار و هەڵوێست لە خۆی نیشان ئەدات. هەڵبەت دیارە ئەوە پێناسە و بۆچوونە لە شوناس هەم جیاوازە لە هەلپەرەستی و هەم ئەتوانێ رەبتیشی پێوە ببێ. شوناس بە درێژایی ژیان لەوانەیە گۆڕانی بە سەرا بێ، بەو مانایە کە لە کاتی لاویەتی شوناسێکی هەبێ بەڵام لە پیری شوناسێکیتر بۆ خۆی هەڵبژێرێت یان لە یەک کاتدا چەندین شوناسی ببێ. پێویستە ئاماژە بکرێت کە لەوانەیە ئەم شوناسانە دژ بە یەک بن یان بە یەکەوە سازگار بن. بۆ نمونە کەسێک کە لە شارێک یان ناوچەیەکی رۆژهەڵاتی کوردستان ئەژی، لە یەک کاتدا چەندین شوناسی هەیە یان بە درێژایی ژیانی چەند شوناسی هەبوە کە ئەتوانن کاریگەرییان ببێ لە سەر شێواز و جۆری هەڵوێست گرتن و تەنانەت رەوشت و بایەخە کۆمەڵایەتییەکانی.

جا ئەگەر تاکی کورد لە هەلومەرجی جۆراوجۆر هەڵوێستی جۆراوجۆری هەبو ئەوە ئەگەڕێتەوە بۆ ئەو کایەی کە بە شوناسەکانی خۆی ئەیکات. لەوانەیە دانەیەک لە شوناسەکان کاریگەری زیاتری بێ لە سەر چۆنیەتی ژیان و کردار، ئەمە بەو مانایە نیە ئەم شوناسە ئەوانیتری خستۆتە پەڕاوێزەوە، چونکە پێم وایە دەور و سەردەمی "تاکشوناسی" یان "شوناسە کەڵانەکان" بەسەرچووە. بەشێک لە قەیرانی شوناس ئەگەڕێتەوە بۆ ئەم گۆڕانکارییە کە لە باری تیۆرییەوە بە سەر شوناسدا هاتوە.

هەڵبەت بەم شوناسانە ئەتوانین چەندین شوناسیتریش ئیزافە بکەین: شوناسی دینی، پیشەیی، تایفەیی، سیاسی، رەگەزی و ... کە هەر کامیان ئەتوانن کاریگەر بن لە سەر بۆچوون و هەڵوێستی مرۆڤ.

دەرک و راڤەکردنی هەڵبژاردن لە ئێران و بە تایبەت لە کوردستان بە بێ ئەم دەستەبەندییە لە شوناس مومکین نیە. چونکە هەر کام لە حیزب و لایەنە سیاسییەکان لە سەر بنەمای یەکێک لەو شوناسانە بانگەشەی تەحریم و بایکۆتی هەڵبژاردنیان ئەکرد و خەڵکیش بە پێی شوناسی خۆی یان یەکێک لە شوناسەکانی هەڵسوکەوتی کردوە.

I. بەرنامەی حیزبەکانی ئۆپۆزیسیۆن کە زۆربەیان هەڵبژاردنیان بایکۆت کردبو لە کام شوناس نزیک بوون؟ بە پێی ئەو بەیاننامانە کە لە لایەن ئەو حیزبانە بڵاو کرانەوە و بە ئاگاداری خەڵک گەیەندران و هەروەها بە پێی ئەو تەحلیلانە کە لە لایەن دەزگاکانی راگەیاندنەوە ئاراستەی کۆمەڵگا ئەکران، تەئکیدی سەرەکی لە سەر دو شوناسی ئەوەڵ واتە "میللی" و "ئەتنیکی" ئەکرا. رائەگەیەندرا کە ئەم هەڵبژاردنە – دوای هەڵبژاردنی سەرەککۆماری ساڵی ١٣٨٨- هیچ فایدەیەکی بۆ گەشەی دیموکڕاسی لە ئێران نیە و ئەگەر خەڵک بەشداری نەکەن لەو پڕۆسەدا، ئەوە لە شەرعییەتی رژێم لە ناوخۆ و ناو کۆمەڵگای جیهانی کەم ئەبێتەوە و رێگەی روخان و گۆڕانکاری یا هیچ نەبی لاوازکردنی خۆشتر ئەبێ. لە هەمان کاتدا پێویستە ئاماژە بەم نوکتەیە بکرێ کە لە بارەی دوو شوناسەکەیتر تووشی هەڵە ئەبون و کایەی شوناسەکان یان تەئسیری ئەو دوو شوناسەیتریان نەدیوە یان بە کەم دایان ناوە.

II. حاکمییەتیش دو رێگەی بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی خۆی گرتە بەر. یەکەمیان ئەوە بو کە لە کاتی "تەئیدی سەلاحییەتی" کاندیداکان جۆرێک کاروباریان بەڕێوە برد کە کەمتاکورتێک رقابەتی تێدا بمێنێتەوە. کەسانێکیان تەئید کرد کە بتوانن رقابەت بکەن و جۆرێک ئەو کەسانە تەئید بوون کە سەرنجی خەڵکیان خستە راکێشا بۆ لای هەڵبژاردن. جێی ئاماژەیە بەشێکی زۆر لەو کارانە بە ئەنقەست نیە بەڵکو بناغەی هەڵبژاردن و سروشتی دەسەڵات لە ئێران هەر بەم شێوەیە. دووەم رێگە ئەوە بو کە دەسەڵاتی سیاسدی لە ئێران لە ترساندن کەڵکی وەرگرت بۆ راکێشانی خەڵک بۆ لای سەندوقەکانی دەنگدان. دەنگۆی ئەوە بڵاو بۆوە کە ئەو کەسانەی بەشداری نەکەن ئیتر یارانەیان پێنادرێ یان لە دامودەزگاکانی دەوڵەتی دانامەزرێن و ... . سەرباری ئەوانە کاندیداکانیش لەو ئاستەدا نەبوون یان پێیان خۆش نەبو یان لەوانەیە پێیان وترابێ نابێ تەئکید لە سەر داواکارییەکانی پەیوەندیدار بە شوناسی میللی و ئەتنیکی بکەن. دیارە لێرە بەرنامە و داخوازی دوو شوناسی باندی و تاکەکەسی بەرجەستە ئەکرێتەوە و بە واتایەکیتر ئاستی شوناسەکان دابەزیون.

دەرئەنجام:

III. ئەگەر باوەڕمان بە "کایەی شوناسەکان" وەکو بنەمای تیۆریکی راڤەکردنی هەڵبژاردن ببێ، ئەمجار خوێندنەوەمان سەبارەت بە هەڵبژاردن و هەروەها بەشداریکردنی خەڵکیش گۆڕانی بە سەردا دێ. ئەگەر داوا و بانگەشەی بایکۆت رووبەڕووی شوناسی نەتەوەیی و ئەتنیکی بێ، ئەوە دیارە خەڵک پێشوازییان لە بایکۆتەکە کردوە چونکە کەمتر کەسێک لە کاندیداکان یان دەنگدەرەکان باسوخواسی نەتەوەیی یان ئەتنیکی هێنایە ئاراوە. ئەمە یەعنی بانگەشەی هەڵبژاردن سەرکەوتو بووە. لەم لایشەوە ئەگەر رژیم پێی وابێ مانای دەنگی دەنگدەران و بەشداریکردنی خەڵک، شەرعییەتدانە بە بەرنامە و سیاسەتەکانی، ئەوەش دروست نیە. چونکە ئەم شوناسانە زیاتر بەرژەوەندی باندی یان تاکەکەسی کورتماوەیان لە بەرچاوە و ئەم جۆرە لە بەشداریکردن زیاتر کۆمەڵگا تووشی ئاشوفتەیی و پەرێشانی و تەنانەت هەلپەرەستی ئەکات، متمانە نیسبەت بە دەسەڵات و یەکتر کەم ئەکاتەوە و هەر کەسێک ئەکەوێتە شوێن سود و قازانجی باندی و شەخسی خۆی.

---

[1] -Identity

---

[i] - بۆ زانیاری زیاتر بڕواننە: متغیرهای الگویی پارسونز

[ii] - بۆ زانیاری زیاتر بڕواننە: نظریه خرده­فرهنگ دهقانی راجرز

[iii] - بۆ زانیاری زیاتر بڕواننە: دموکراسی، جامعه شناسی تاريخی تحولات دموکراتيک، چارلز تيلی، دانشگاه کلمبيا، مترجم: يعقوب احمدی

[iv] - داریوش شایگان

درگذشت مهندس میرزاده

دیروز از خبر فوت مهندس وحید میرزاده مطلع شدم। خبر بسیار تلخ و غیر قابل باوری بود। سال १३८७ با احسان هوشمند که اکنون در زندان است به دفتر مرحوم میرزاده رفتیم।قرار بود به مناسبت سالگرد درگذشت مهندس بازرگان در حسینیه ارشاد سخنرانی داشته باشم।به اتفاق هم در ساعت مقرر به سوی حسینیه رفتیم که در میانه راه خبر دادند که لباس شخصیها مانع از برگزاری مراسم می شوندٰ در نتیجه فرصت مصاحبت بیشتری فراهم شد।از نیروهای باسابقه ملی ـ مذهبی و اصلاح طلبان کرد و از دوستان نزدیک مرحوم مهندس سحابی و دکتر پیمان بود।چهره آرام و مطمئنی داشت و چند باری که با ایشان دیدار داشتم و در مورد مسائل مختلف - از جمله مسئله کرد در ایران - با هم صحبت می کردیمٰ متوجه شدم که درک عمیقی از مسائل سیاسی دارد و علاوه بر این - مانند بسیاری از نیروهای ملی ـ مذهبی - گوش شنوایی برای شنیدن داشت।
اهل کرمانشاه بود و در مجلس ششم از این حوزه کاندیدا و رد صلاحیت شده بود। درگذشت وی جبران ناپذیر است। به خانواده و دوستدارانش تسلیت عرض میکنم.

انتخابات مجلس و آینده قدرت

ر

قابت برای دستیابی به کرسی­های مجلس نهم به طور بی­سابقه­ای بسیار زودتر از آنچه انتظار می­رفت، آغاز شده است. از هم اکنون بسیاری از نقش­های سیاسی در سطوح عالی قدرت و افراد متنفذ سیاسی در مورد انتخابات مجلس که در اسفند امسال برگزار می­شود، اظهار نظر کرده­ و موضع گرفته­اند. اصولگرایان و جناح­های مختلف درون آن، برای رسیدن به لیست واحد و یا به دست آوردن سهم بیشتر از آن لیست، دست به اقدامات گوناگونی از جمله رایزنی برای تشکیل جبهه و کمیته­ی مشترک زده­اند. اصلاح­طلبان نیز از ضرورت برگزاری انتخابات سالم و منصفانه و در غیر اینصورت رفتن به سوی عدم مشارکت یا تحریم فعال، سخن به میان آورده­اند. در جمهوری اسلامی همواره انتخابات از اهمیت برخوردار بوده اما چرا انتخابات مجلس نهم از چنین اهمیت خاصی برخوردار گشته است و این وضعیت جدید یا به عبارتی رقابت زودرس انتخاباتی را چگونه می­توان تفسیر کرد؟

1. عدم حضور اصلاح­طلبان در انتخابات: پس از انتخابات دهم ریاست جمهوری و اعتراض­های متعاقب آن، حضور و مشارکت اصلاح­طلبان در انتخابات به مسئله­ای بسیار پیچیده تبدیل شده است. اصلاح­طلبان برای ورود به میدان انتخابات شروطی را مطرح کرده­اند که از سوی حاکمیت، امکان قبول و تحقق آن شروط برای ورود آنها به عرصه­ی رقابت انتخابات مجلس بسیار کمرنگ است و از سوی دیگر بسیاری از اصولگرایان – اگر چه شاید دل خوش چندانی از دولت نهم و دهم نداشته باشند اما در عین حال، تمایل چندانی به تکرار تجربه دولت هفتم و هشتم و مجلس ششم ندارند، لذا به احتمال قوی حضور اصلاح­طلبان در انتخابات مجلس ناچیز و بسیار کمرنگ خواهد بود. علاوه بر این، بررسی رفتار انتخاباتی و میزان مشارکت مردم در انتخابات مجلس، به ویژه در شهرهای بزرگ، نشان از آن دارد که سهم اصلاح­طلبان از سبد آرای مردم، به طور معنی­داری بیشتر از رقبایشان می­باشد و در صورت تأیید صلاحیت، به آسانی، اکثریت مجلس را در اختیار می­گیرند. این بدان معنی است که در صورت حضور فعال اصلاح­طلبان در انتخابات، به همان نسبت شانس اصولگرایان برای ورود به مجلس کم خواهد بود. حال که امکان مشارکت اصلاح­طلبان در انتخابات فراهم نیست و امیدی به تحقق شرایط حداقلی خویش ندارند، این امر مخالفان اصلاح­طلبان را ذوق­زده کرده است و فرصت خوبی به دست جناح­های مختلف اصولگرایان خواهد داد تا در این رقابت درون­گروهی و در غیاب رقیبی قدرتمند، با راهیابی به مجلس، سهم خود را از قدرت بیش از پیش افزایش دهند و جایگاه خود را تقویت و تحکیم نمایند.

2. تأثیر آن بر انتخابات ریاست جمهوری آینده: در تاریخ جمهوری اسلامی شاهد آن بوده­ایم که رئیس جمهور و یا اطرافیان آن، همواره در دور دوم ریاست جمهوری، به دلایل مختلف از جمله حفظ و تداوم حضور خود در قدرت، اهمیت ویژه­ای برای انتخابات مجلس قائل شده­اند، در مقابل بخشی از حاکمیت و سطوح عالی قدرت، خواهان پایان دادن به قدرت رئیس جمهور و اطرافیانش و یا به قدرت رساندن افراد مورد اعتماد خود بوده­اند. در این زمینه می­توان به دو تجربه اشاره کرد: تجربه­ی هاشمی و تجربه­ی خاتمی.

الف. تجربه­ی هاشمی: در سال­های پایانی دور دوم ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، میان وی و بخشی از اصولگرایان در مورد لیست مشترک انتخاباتی، برای ورود به رقابت­های انتخاباتی مجلس پنجم، اختلاف نظر پیش می­آید و آنگاه که توافق بر سر لیست مشترک حاصل نمی­شود، اطرافیان وی تحت عنوان کارگزاران سازندگی، فعالیت انتخاباتی را آغاز می­کنند و بخشی از کرسی­های مجلس را به خود اختصاص می­دهند. در سالهای بعد، کارگزاران سازندگی در هفتمین انتخابات ریاست جمهوری نیز نقش فعال و تعیین­کننده­ای ایفا می­کنند و به هدف خود که همانا تثبیت و حتی افزایش سهم خود از قدرت بود، دست یافتند.

ب. تجربه­ی خاتمی: خاتمی نیز همانند هاشمی، در سال­های پایانی دور دوم ریاست جمهوری خویش، در صدد بر آمد تا بخشی از یاران و اطرافیان خود را که بسیاری از آنها در مجلس ششم نیز حضور داشتند، روانه­ی مجلس هفتم نماید تا بدینوسیله سهم ایشان از قدرت کم نشود. در مقابل، بخشی از حاکمیت که از دوران ریاست جمهوری خاتمی و مجلس ششم و برنامه­های سیاسی و فرهنگی ایشان دل خوشی نداشتند، بیکار ننشستند و علیرغم چانه­زنی و فعالیت­های کروبی و خاتمی در سطوح عالی قدرت، با رد صلاحیت کردن اکثریت اصلاح­طلبان که بخش عمده­ای از آنها نماینده­ی مجلس نیز بودند، مانع از تکرار تجربه­ای شدند که منجر به ورود کارگزاران سازندگی به مجلس شد. بدین­ گونه بود که دولت خاتمی، انتخاباتی را برگزار کرد که شورای نگهبان، میدان انتخابات را از اصلاح­طلبان خالی کرده بود.

پ. اکنون احمدی­نژاد این دو تجربه را در پیش رو دارد. او نیز مانند اسلاف خویش در اندیشه­ی حفظ و تقویت قدرت خویش در نهادهای سیاسی است و همانند ایشان چشم به انتخابات مجلس و کرسی­های آن دوخته است. در همان حال با مشکلات عدیده­ای دست به گریبان است. بسیاری از دوستانش تحت عنوان حلقه و جریان انحرافی تحت فشار هستند که از مراکز قدرت اخراج شوند. حال آیا به مثابه هاشمی می­تواند طرفداران و یاران خود را که اکنون جریان و حلقه­ی انحرافی نام گرفته­اند از سد و مانع شورای نگهبان بگذراند یا همانند خاتمی باید مجری انتخاباتی باشد که در رقابت­هایش برای یاران وی جایی در نظر گرفته نشده است؟ در مقام مقایسه، قبل از هر چیز باید گفت که احمدی­نژاد به لحاظ تجربه، وزن و پیشینه­ی سیاسی قبل و بعد از انقلاب به پای هیچکدام از اسلاف خویش نمی­رسد. هاشمی شخصیتی است که در تأسیس و تثبیت جمهوری اسلامی نقش بی­بدیلی داشته است. علاوه بر شخصیت ویژه و هوشمندی سیاسی خاصی که دارد، تمامی سالهای پس از انقلاب، در نقش­های مختلف و مهمی چون جانشین فرماندهی کل قوا، رئیس مجلس، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و ریاست جمهوری انجام وظیفه کرده بود و با چنین سابقه و تجربه­ای توانست صلاحیت کارگزاران سازندگی را برای ورود به عرصه­ی رقابت­های انتخاباتی مجلس پنجم تأیید نماید. البته در این میان نباید شخصیت و وزن سیاسی اعضای کارگزاران نیز نادیده گرفته شود. احمدی­نژاد تقریباً نه تنها هیچکدام از این ویژگی­ها و سوابق را ندارد و نه تنها با مخالفت جدی اصلاح­طلبان روبه­رو است بلکه بسیاری از اصولگرایان نیز از همان انتخابات نهم ریاست جمهوری با کاندیداتوری و حمایت از وی مشکل داشتند و اکنون برای پایان روزهای حضور وی در پاستور روزشماری و بهتر آن است گفته شود لحظه­شماری می­کنند لذا به آسانی تن به تأیید صلاحیت یاران احمدی­نژاد نمی­دهند. اما دورکاری! یازده روزه­ی احمدی­نژاد آشکار کرد که به مانند خاتمی در مقابل رد صلاحیت یاران و همفکرانش سکوت نخواهد کرد و احتمالاً مقاومت بیشتری از خود نشان خواهد داد.

3. تأثیرپذیری آن از انتخابات ریاست جمهوری دهم: انتخابات دهم ریاست جمهوری و حوادث پس از آن، وضعیت سیاسی ایران را بسیار پیچیده کرده است. انتخابات مجلس هشتم اولین انتخابات پس از آن است و برای حاکمیت، حضور پر رنگ مردم از اهمیت فوق­العاده­ای برخوردار است. این حضور هم مصرف داخلی و هم خارجی می­تواند داشته باشد. تاریخ جمهوری اسلامی نشان داده است هر گاه میزان مشارکت مردم در انتخابات افزایش داشته است به همان نسبت نیز از تمایل کشورهای خارجی برای اعمال فشار کاسته شده است.

درگذشت یکی از دوستان

امروز صبح خبر درگذشت دوست و همکار عزیزم کاک جعفر لیمویی به من داده شد। معلم دلسوز، آگاه و باسوادی بود। وی دبیر زبان بود و همزمان دانشجوی فوق لیسانس علوم سیاسی که در زنجان درس می خواند। این روزها به شدت درگیر انتخاب موضوع برای پایان نامه اش بود। این مصیبت را به تمامی دوستان و خانواده اش تسلیت می گویم।

درد جانکاه سحابی

نوشتن در مورد مرحوم مهندس سحابی در این وضعیت و با این دردهای جانکاه بسیار دشوار است। ننوشتن نیز به همان اندازه سخت است। او نماد دموکراسی خواهی بود و هر گاه که فضای سیاسی گشایشی می یافت گرایش به طرز تفکر وی و دوستانش به شدت رو به افزایش می رفت।این مصیبت جانکاه را به همه تسلیت می گویم।

حذف صفر نیاز به رفراندوم ندارد

1. مدت­های مدیدی است که شایعه­ی حذف سه یا چهار صفر از پول ایران بر سر زبان­ها افتاده است و در میان مردم در مورد مزایا و معایب و نتایج مثبت و منفی آن بحث می­شود. اگر چه تا کنون اطلاع دقیق و شفافی از چگونگی و زمان اجرای آن در دست نیست اما در روزهای اخیر رئیس کل بانک مرکزی اعلام کرد که دولت اجرای این برنامه را به همه­پرسی می­گذارد. به عبارت دیگر اجرای آن منوط به کسب رأی مثبت و تأیید مردم در رفراندوم خواهد بود.

تردیدی نیست مراجعه به رأی و نظر عمومی از جمله برگزاری رفراندوم، که در بند 8 اصل 3 و اصول 6، 7، 8، 43 و اصول 100 تا 106 قانون اساسی مورد تأکید قرار گرفته است (مهرپرور، 1374؛ 43)، و یکی از مهم­ترین راه­های مشارکت مردم و اِعمال اراده­ی عمومی در اداره­ی امور کشور و از مصادیق حق تعیین سرنوشت به حساب می­آید، برای کسانی که خواهان اتکای قدرت به اراده­ی مردم هستند، ظاهراً بایستی فرصتی مغتنم به شمار آید و از آن استقبال کنند. اصولاً مطرح شدن بحث رفراندوم، فی­نفسه خود غنیمت است اما با وجود این شایسته است از جنبه­های گوناگون نیز در معرض بحث و گفتگو قرار گیرد. یکی از مباحث عمده، پاسخ به این پرسش است که در چه مواردی و نسبت به کدامین موضوعات می­بایست به آرای عمومی مراجعه کرد؟ به عبارت دیگر آیا هر مسئله­ی مورد اختلافی را می­توان به همه­پرسی ارجاع داد؟

2. بسیاری از صاحب­نظران بر این باورند اگر چه مبنای دموکراسی فراهم آوردن زمینه و امکان مشارکت برای تمامی آحاد یک جامعه و اداره­ی کشور با تکیه بر اراده­ی عمومی است اما در واقع در ارجاع مسائل مورد اختلاف و مجادله به همه­پرسی از آزادی کامل برخوردار نیستیم و سنجش افکار عمومی در هر زمینه و موردی روا نیست لذا تحت شرایط خاصی می­توان از این ابزار بهره برد.

عظیمی (1382) این نکته را که در جامعه­ی ایران مغفول مانده است مورد توجه قرار می­دهد. وی بر این باور است که اساس دموکراسی بسیار ساده است و معنای آن عبارت از این است که:

- پذیرش مشروعیت علم در امور علمی؛

- پذیرش آرای عمومی در امور غیر علمی (عظیمی: 67).

این بدان معنی است که در امور و تصمیمات علمی، هیچ­کس و هیچ ارگانی حق دخالت ندارد و مرجعیت دانشمندان و علما بایستی به رسمیت شناخته شود. دموکراسی نیز چنین وضعیتی را پذیرفته است و صرفاً در مسائلی که علم حرفی برای گفتن ندارد، مراجعه به آرای عمومی، مسیر آینده و تصمیم­گیری را تعیین می­کند.

ملکیان (1381) از زاویه­ای دیگر در باره­ی چگونگی مراجعه به آرای عمومی و میزان تعیین­کنندگی آن در امور اجتماعی به بحث پرداخته است. وی باورهای انسانی را به دو دسته­ی کلی تقسیم می­کند (ملکیان: 258-245):

- باورهای اَنفُسی (subjective): باوری است که نه به صورت منطقی و نه به صورت معرفت­شناختی قابل ارزیابی نیست و به ذوق و سلیقه مربوط است.

- باورهای آفاقی (objective): این دسته از باورها وصف­الحال شخصی نیستند بلکه در باره­ی عالم واقع و آفاق ادعایی ارائه می­کنند. این باورها خود به دو دسته تقسیم می­شوند:

· باورهایی که آفاقی هستند اما در عین حال بالفعل غیر قابل تحقیق­اند. در مورد صدق و کذب این دسته از باورهای آفاقی نمی­توان قضاوت کرد و این امر به زمانی که پیشرفت علوم و معارف جمعی میسر گردد، موکول می­شود.

· نوع دوم از باورهای آفاقی، باورهایی هستند که بالفعل قابلیت تحقیق­پذیری دارند و در مورد صدق و کذب گزاره­های آن، می­توان اظهار نظر کرد.

در مورد این­که کدام­ یک از باورهای فوق می­توانند به ساحت زندگی عمومی راه پیدا کنند و مبنای تصمیم­گیری در زندگی جمعی شوند، ملکیان بر این باور است که زمانی می­توان باورهای اَنفُسی و آفاقیِ بالفعل غیر قابل تحقیق را مبنای تصمیم­گیری در زندگی اجتماعی قرار داد که مردم به آن رأی مثبت دهند. بنابر نظر وی مراجعه به آرای عمومی در این قلمروها هم ممکن و هم مطلوب است. اما در مورد باورهای آفاقی بالفعل قابل تحقیق، ملکیان، معتقد است که حق نداریم به آرای مردم مراجعه کنیم، چرا که معیارهای بیرونی و آفاقی که مورد قبول همگان است در دسترس وجود دارد که با استفاده از آنها می­توان در مورد صدق و کذب گزاره­ها قضاوت کرد. به عبارت دیگر رأی مردم در این زمینه مؤثر و کارساز نیست.

3. حال این نکته باید بررسی شود که «حذف چند صفر» از پول ملی ایران چه وضعیتی دارد. آیا جزو امور علمی است یا خیر؟ آیا در قلمرو باورهای اَنفُسی و آفاقی بالفعل غیر قابل تحقیق قرار می­گیرد یا آفاقی تحقیق­پذیر؟ پاسخ به این پرسش­هاست که مراجعه یا عدم مراجعه به آرای عمومی را مشخص می­سازد.

با توجه به این­که:

· اولاً حذف صفرها از پول ملی، امری تزئینی، ذوقی و سلیقه­ای نیست که مثلاً به منظور زیباتر کردن پولی که در دست مردم است، انجام شود؛

· ثانیاً مسئولین امر و دست­اندرکاران بانک مرکزی در توجیه باور خویش مبنی بر حذف صفرها به مزایای مثبت عینی آن (کاهش تورم، تسهیل در مبادلات و ...) برای اقتصاد و جامعه اشاره می­کنند؛

· ثالثاً حذف صفر از پول ملی امری عینی است و بالفعل برای دانش­مندان و عالمان علم اقتصاد قابلیت تحقیق دارد؛ لذا

در این مورد، با توجه به این­که با یک واقعیت بیرونی سروکار داریم، پیامدهای مثبت و منفی آن قابل سنجش است و این تغییر امری تزئینی و سلیقه­ای نیست، دانش­مندان علم اقتصاد به طور خاص و علوم اجتماعی به طور عام، می­توانند نسبت به مزایا و معایب آن برای جامعه و اقتصاد تصمیم بگیرند و تصمیم آنها نیز مبنای برنامه­ریزی قرار بگیرد. در این حالت، مراجعه به آرای عمومی مفید و مطلوب نیست و رأی مردم هر چه باشد، تغییری در اصل مسئله و نحوه­ی تأثیر آن بر اقتصاد جامعه ایجاد نمی­کند. بدیهی است این دانش­مندان زمانی می­توانند تصمیمی درست اتخاذ کنند که آمار و اطلاعات معتبر و درستی از وضعیت اقتصادی کشور در دسترس­داشته باشند، در غیر این صورت، حذف صفر از پول از واقعیتی که به صورت بالفعل قابلیت تحقیق دارد به امری درونی یا بیرونیِ غیر قابل تحقیق تبدیل می­گردد.

این اتفاق نشان از درک ناقص مسئولین از دموکراسی و جایگاه آرای عمومی دارد. البته، اگر این وضعیت بدین شکل تداوم یابد و به تدریج جامعه­ی علمی از دسترسی به داده­ها و اطلاعات معتبر محروم گردد، آن­گاه مشروعیت مراکز و رشته­های علمی برای تصمیم­گیری در مورد امور و باورهای بیرونی تحقیق­پذیر خدشه­دار می­گردد و بسیاری از مسایل مربوط به جامعه به اتکای باورهای درونی و ذوق و سلیقه­ی خود و اطرافیان انجام می­پذیرد یا گاهی با درک ناقص و ساده­انگارانه­ای که از دموکراسی موجود است، رأی مردم مبنای تصمیم­گیری قرار می­گیرد.