درگذشت یکی از دوستان

امروز صبح خبر درگذشت دوست و همکار عزیزم کاک جعفر لیمویی به من داده شد। معلم دلسوز، آگاه و باسوادی بود। وی دبیر زبان بود و همزمان دانشجوی فوق لیسانس علوم سیاسی که در زنجان درس می خواند। این روزها به شدت درگیر انتخاب موضوع برای پایان نامه اش بود। این مصیبت را به تمامی دوستان و خانواده اش تسلیت می گویم।

درد جانکاه سحابی

نوشتن در مورد مرحوم مهندس سحابی در این وضعیت و با این دردهای جانکاه بسیار دشوار است। ننوشتن نیز به همان اندازه سخت است। او نماد دموکراسی خواهی بود و هر گاه که فضای سیاسی گشایشی می یافت گرایش به طرز تفکر وی و دوستانش به شدت رو به افزایش می رفت।این مصیبت جانکاه را به همه تسلیت می گویم।

حذف صفر نیاز به رفراندوم ندارد

1. مدت­های مدیدی است که شایعه­ی حذف سه یا چهار صفر از پول ایران بر سر زبان­ها افتاده است و در میان مردم در مورد مزایا و معایب و نتایج مثبت و منفی آن بحث می­شود. اگر چه تا کنون اطلاع دقیق و شفافی از چگونگی و زمان اجرای آن در دست نیست اما در روزهای اخیر رئیس کل بانک مرکزی اعلام کرد که دولت اجرای این برنامه را به همه­پرسی می­گذارد. به عبارت دیگر اجرای آن منوط به کسب رأی مثبت و تأیید مردم در رفراندوم خواهد بود.

تردیدی نیست مراجعه به رأی و نظر عمومی از جمله برگزاری رفراندوم، که در بند 8 اصل 3 و اصول 6، 7، 8، 43 و اصول 100 تا 106 قانون اساسی مورد تأکید قرار گرفته است (مهرپرور، 1374؛ 43)، و یکی از مهم­ترین راه­های مشارکت مردم و اِعمال اراده­ی عمومی در اداره­ی امور کشور و از مصادیق حق تعیین سرنوشت به حساب می­آید، برای کسانی که خواهان اتکای قدرت به اراده­ی مردم هستند، ظاهراً بایستی فرصتی مغتنم به شمار آید و از آن استقبال کنند. اصولاً مطرح شدن بحث رفراندوم، فی­نفسه خود غنیمت است اما با وجود این شایسته است از جنبه­های گوناگون نیز در معرض بحث و گفتگو قرار گیرد. یکی از مباحث عمده، پاسخ به این پرسش است که در چه مواردی و نسبت به کدامین موضوعات می­بایست به آرای عمومی مراجعه کرد؟ به عبارت دیگر آیا هر مسئله­ی مورد اختلافی را می­توان به همه­پرسی ارجاع داد؟

2. بسیاری از صاحب­نظران بر این باورند اگر چه مبنای دموکراسی فراهم آوردن زمینه و امکان مشارکت برای تمامی آحاد یک جامعه و اداره­ی کشور با تکیه بر اراده­ی عمومی است اما در واقع در ارجاع مسائل مورد اختلاف و مجادله به همه­پرسی از آزادی کامل برخوردار نیستیم و سنجش افکار عمومی در هر زمینه و موردی روا نیست لذا تحت شرایط خاصی می­توان از این ابزار بهره برد.

عظیمی (1382) این نکته را که در جامعه­ی ایران مغفول مانده است مورد توجه قرار می­دهد. وی بر این باور است که اساس دموکراسی بسیار ساده است و معنای آن عبارت از این است که:

- پذیرش مشروعیت علم در امور علمی؛

- پذیرش آرای عمومی در امور غیر علمی (عظیمی: 67).

این بدان معنی است که در امور و تصمیمات علمی، هیچ­کس و هیچ ارگانی حق دخالت ندارد و مرجعیت دانشمندان و علما بایستی به رسمیت شناخته شود. دموکراسی نیز چنین وضعیتی را پذیرفته است و صرفاً در مسائلی که علم حرفی برای گفتن ندارد، مراجعه به آرای عمومی، مسیر آینده و تصمیم­گیری را تعیین می­کند.

ملکیان (1381) از زاویه­ای دیگر در باره­ی چگونگی مراجعه به آرای عمومی و میزان تعیین­کنندگی آن در امور اجتماعی به بحث پرداخته است. وی باورهای انسانی را به دو دسته­ی کلی تقسیم می­کند (ملکیان: 258-245):

- باورهای اَنفُسی (subjective): باوری است که نه به صورت منطقی و نه به صورت معرفت­شناختی قابل ارزیابی نیست و به ذوق و سلیقه مربوط است.

- باورهای آفاقی (objective): این دسته از باورها وصف­الحال شخصی نیستند بلکه در باره­ی عالم واقع و آفاق ادعایی ارائه می­کنند. این باورها خود به دو دسته تقسیم می­شوند:

· باورهایی که آفاقی هستند اما در عین حال بالفعل غیر قابل تحقیق­اند. در مورد صدق و کذب این دسته از باورهای آفاقی نمی­توان قضاوت کرد و این امر به زمانی که پیشرفت علوم و معارف جمعی میسر گردد، موکول می­شود.

· نوع دوم از باورهای آفاقی، باورهایی هستند که بالفعل قابلیت تحقیق­پذیری دارند و در مورد صدق و کذب گزاره­های آن، می­توان اظهار نظر کرد.

در مورد این­که کدام­ یک از باورهای فوق می­توانند به ساحت زندگی عمومی راه پیدا کنند و مبنای تصمیم­گیری در زندگی جمعی شوند، ملکیان بر این باور است که زمانی می­توان باورهای اَنفُسی و آفاقیِ بالفعل غیر قابل تحقیق را مبنای تصمیم­گیری در زندگی اجتماعی قرار داد که مردم به آن رأی مثبت دهند. بنابر نظر وی مراجعه به آرای عمومی در این قلمروها هم ممکن و هم مطلوب است. اما در مورد باورهای آفاقی بالفعل قابل تحقیق، ملکیان، معتقد است که حق نداریم به آرای مردم مراجعه کنیم، چرا که معیارهای بیرونی و آفاقی که مورد قبول همگان است در دسترس وجود دارد که با استفاده از آنها می­توان در مورد صدق و کذب گزاره­ها قضاوت کرد. به عبارت دیگر رأی مردم در این زمینه مؤثر و کارساز نیست.

3. حال این نکته باید بررسی شود که «حذف چند صفر» از پول ملی ایران چه وضعیتی دارد. آیا جزو امور علمی است یا خیر؟ آیا در قلمرو باورهای اَنفُسی و آفاقی بالفعل غیر قابل تحقیق قرار می­گیرد یا آفاقی تحقیق­پذیر؟ پاسخ به این پرسش­هاست که مراجعه یا عدم مراجعه به آرای عمومی را مشخص می­سازد.

با توجه به این­که:

· اولاً حذف صفرها از پول ملی، امری تزئینی، ذوقی و سلیقه­ای نیست که مثلاً به منظور زیباتر کردن پولی که در دست مردم است، انجام شود؛

· ثانیاً مسئولین امر و دست­اندرکاران بانک مرکزی در توجیه باور خویش مبنی بر حذف صفرها به مزایای مثبت عینی آن (کاهش تورم، تسهیل در مبادلات و ...) برای اقتصاد و جامعه اشاره می­کنند؛

· ثالثاً حذف صفر از پول ملی امری عینی است و بالفعل برای دانش­مندان و عالمان علم اقتصاد قابلیت تحقیق دارد؛ لذا

در این مورد، با توجه به این­که با یک واقعیت بیرونی سروکار داریم، پیامدهای مثبت و منفی آن قابل سنجش است و این تغییر امری تزئینی و سلیقه­ای نیست، دانش­مندان علم اقتصاد به طور خاص و علوم اجتماعی به طور عام، می­توانند نسبت به مزایا و معایب آن برای جامعه و اقتصاد تصمیم بگیرند و تصمیم آنها نیز مبنای برنامه­ریزی قرار بگیرد. در این حالت، مراجعه به آرای عمومی مفید و مطلوب نیست و رأی مردم هر چه باشد، تغییری در اصل مسئله و نحوه­ی تأثیر آن بر اقتصاد جامعه ایجاد نمی­کند. بدیهی است این دانش­مندان زمانی می­توانند تصمیمی درست اتخاذ کنند که آمار و اطلاعات معتبر و درستی از وضعیت اقتصادی کشور در دسترس­داشته باشند، در غیر این صورت، حذف صفر از پول از واقعیتی که به صورت بالفعل قابلیت تحقیق دارد به امری درونی یا بیرونیِ غیر قابل تحقیق تبدیل می­گردد.

این اتفاق نشان از درک ناقص مسئولین از دموکراسی و جایگاه آرای عمومی دارد. البته، اگر این وضعیت بدین شکل تداوم یابد و به تدریج جامعه­ی علمی از دسترسی به داده­ها و اطلاعات معتبر محروم گردد، آن­گاه مشروعیت مراکز و رشته­های علمی برای تصمیم­گیری در مورد امور و باورهای بیرونی تحقیق­پذیر خدشه­دار می­گردد و بسیاری از مسایل مربوط به جامعه به اتکای باورهای درونی و ذوق و سلیقه­ی خود و اطرافیان انجام می­پذیرد یا گاهی با درک ناقص و ساده­انگارانه­ای که از دموکراسی موجود است، رأی مردم مبنای تصمیم­گیری قرار می­گیرد.

کێ سەرکەوتنی بەدەس هێنا: خەڵک یان حکومەت؟

دوای نزیکەی ٢ مانگ خۆپیشاندان و پێداگری بەشێکی زۆر لە خەڵکی سلێمانی و شارەکانی دەروبەری لە سەر داواکانیان، حکومەتی کوردستان بێ ئەوەی کە هەنگاوێکی عەمەلی هەڵگرێ بۆ دابین کردنی داواکاریەکانی خۆپیشاندەران، هەرچۆنێک بێ توانی دەس بە سەر ئەو مەیدان و جێگایانەدا بگرێ کە ناڕازییەکان لەوێ کۆ دەبونەوە و دەنگی ناڕەزایی خۆیان دەردەبڕی. هەر لە سەرەتای خۆپیشاندانەکان و هەڵوێستی حکومەت تا رادەیەکی زۆر دیار بو کە دەسەڵاتداران نایانهەوێ دەنگی شەقام ببیسن و بەو پێە وردەوردە سیاسەت و پلانی کوشتنی کات و ماندو کردنی خەڵکانی ناڕازییان بەڕێوە برد. لەوانەیە حکومەت ئەم کارەی خۆی وەکو سەرکەوتن لە قەڵەم بدات کە ئۆپۆزیسیۆن و خەڵکی ناڕازییان رەوانەی ماڵەوە کردەوە بە بێ ئەوەی دەسکەوتێکی بۆیان بوبێت. ئێستا کە سەرای ئازادی کەسی لە ناڕازیان لێ نەماوە و چۆڵ بوە، ئایا ئەتوانین ئیدیعای حکومەت قەبوڵ کەین کە سەرکەوتنی بەدەس هێناوە و ئۆپۆزیسیۆنیش تووشی شکەست هاتوون؟

１. کاتێک کە خەڵکانی ناڕازی و خۆپیشاندەرەکان بۆ دابین کردنی ماف و داخوازیەکانی خۆیان کە بە شێوەیەکی ئارام و ئاشتیخوازانە هاتونەتە سەر شەقام، روبەڕوی سەرکوت یان خەمساردی حکومەت ئەبن، دەستیان بە هیچ جێگایەک راناگا و دەنگیان نابیسرێ لەوانەیە جۆرێک لە ناهۆمێدی و بێمتمانەیی کۆمەڵایەتی لە ناویانا پەرە بستێنێ بە واتایەکیتر سامانی کۆمەڵایەتی تووشی خەسار و شکەست بێت. ئەگەر وابێ ئەمە نە لە قازانجی خەڵکە و نە لە قازانجی حکومەت.

فۆکۆیاما (١٣٧٩) لەو باوەڕە دایە کە ناتوانین بە شێوەیەکی ئیجابی رێژەی سامانی کۆمەڵایەتی ئەندازەی بگرین و دیاری بکەین و بۆ ئەوەی بزانین ئایا رێژەی ئەو سامانە لە چ ئاستێک دایە باشتر وایە لە سەر چەندایەتی دیاردە دزێو و ناپەسەندە کۆمەڵایەتییەکان لێکۆڵینەوە بکرێ، جا کە ئەگەر رێژەیان لە سەرەوە بو ئەوە نیشاندەری داشکانی سامانی کۆمەڵایەتییە و ئەگەر کەم بوون ئەوە ئەو کۆمەڵگایە خاوەنی سامانێکی بەرفراوانی کۆمەڵایەتییە. ئەو کۆمەڵناسانەی لەم بوارەدا کاریان کردوە لەم باوەڕەدان کاتێک رۆحی ناهۆمێدی و بێمتمانەیی لە ناو خەڵکدا تەشەنە بکا، بۆ دەستەبەر کردنی ئامانج و داخوازییەکانیان لەوانەیە جەماوەر پەنا ببەن بۆ رێگا و رەوشتی ناپەسەند و نایاسایی و بەمجۆرە رێژەی گەندەڵی رووی لە هەڵکشان بێت. ئەمە لایەنێکی کێشەکەیە، لەوانەیە متمانەی خەڵک بە نیسبەتی حکومەت کەم بێتەوە، جا ئەگەر وابێ بۆ بەڕێوە بردنی هەر جۆرە بەرنامە و پلانێک، حکومەت دوچاری گیر و گرفت ئەبێ و ناتوانێ لە هاوکاری خەڵک کەڵک وەرگرێ. هەروەها یەکێکیتر لە نیشانەکانی کەمبوونی سەرمایە و سامانی کۆمەڵایەتی لە دەستدانی هەستی بەتوانابوونە. تاکی بێتوانا، بە شێوەیەکی سەربەخۆ خوڵقێنەری کاروباری خۆی نیە و بۆ راپەڕاندنی کارەکانی هیچ چارەیەکی نیە مەگەر پەنا باتە بەر حکومەت و لەوێ دامەزرێت. بەم شێوە حکومەت رۆژبەرۆژ گەورەتر ئەبێتەوە و گەندەڵیش روی لە زیادبوون ئەبێ. کەوابو لە وەها بارودۆخێکدا هەم خەڵک و هەم حکومەت هەر دووکیان دۆراون.

２. ئەگەرچی رۆشنبیران، خەڵک و ئۆپۆزیسیۆن بە گشتی، تەئکید لە سەر خۆپیشاندانی ئاشتیخوازانە ئەکەن و هەوڵ ئەدەن هێمنی شار و شەقام بپارێزن بەڵام لە بەر ئەوەی کە لە لایەکەوە بەشێک لە دەسەڵات پێی ناخۆش نیە بۆ شەرعییەت بەخشین بە سیاسەتی سەرکوتی خۆیان، شێوازی توند و تیژی بسەپێنن بە سەر ناڕازییەکاندا، لەوانەیە لە داهاتودا دەربڕینی ناڕەزایەتییەکان بە ئاراستەی توندوتیژیدا بچێ. لە لایەکیترەوە لەوانەیە بەشێک لە ناڕازیان کە چەندین شەو و رۆژە لە سەر شەقامن و دەنگی ناڕەزایەتیان بە هیچ کوێیەک ناگات پەنا بەنە بەر توندوتیژی.

دیارە پەرەسەندنی توندوتیژی لە قازانجی هیچ لایەنێکدا نیە و تەنیا هەزینە و تێچوی چالاکی سیاسی ناڕازییانە و حکوومەتکردن زۆر ئەکات. حکوومەتێک کە کەڵک وەرگرێ لە توندوتیژی بۆ کپکردنی دەنگی ناڕەزایەتی، لەوانەیە بتوانێ بۆ ماوەیەکی کورت یا درێژ، بە رواڵەت ئاسایش و هێمنی کۆمەڵگا دابین بکات بەڵام چونکا لە عەدالەت دوور ئەکەوێتەوە، رێژەی ئەو کەسانەی کە دژی سیاسەتەکانی حکوومەتن، بەرەو زیادبوون ئەچێ. هەروەها شێوازی ناڕەزاییدەربڕینی گۆڕانکاری بە سەردا دێ و لەوانەیە ناڕازیان بۆ ئەوەی دەنگیان ببیسرێ دژ بە حکومەت توندوتیژی بە کار بهێنن.

بەکارهێنانی سیاسەتی تۆقاندن، زەبروزەنگ و توندوتیژی سەبارەت بەو کەسانەی "وەزعی مەوجوود"یان قەبووڵ نیە رق و تووڕەیی خەڵک بە نیسبەتی حکوومەت زیاتر ئەکات و لە هەمان کاتیشدا شەرعییەتی خۆی لە ناو چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا لە دەست ئەدات. هەروەها بەکارهێنان و هەڵبژاردنی توندوتیژی و لە کارخستنی دامودەزگا دەوڵەتی و مەدەنییەکان لە لایەن ئۆپۆزیسیۆنەوە لە لایەکەوە تا رادەیەک توندوتیژی دەسەڵات تەوجیه ئەکات و لە لایەکیتریشوە ئەبێتە هۆی دوورکەوتنەوە لە دێمۆکڕاسی و کەمبوونەوەی رێژەی بەشداری گشتی خەڵک و بە تایبەت چینی ناوەند _ کە زۆربەیان داخوازی دێمۆکڕاسییانەیان هەیە­_ لە خۆپیشاندانەکان.

دیارە پەنابردن بۆ توندوتیژی بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان لە لایەن خۆپیشاندەرانەوە لە گەڵ رەوشت و دروشمی سەرەکی و هەرەگرینگی خەڵکی سەرشەقام ناخوێنێتەوە. نا بۆ توندوتیژی تەنیا دروشمێکی کاتی و تاکتیکی نەبو بەڵکو باوەڕ و بەهایەکی بەڕێزی کۆمەڵایەتییە کە تەنیا لە بواری سیاسەتدا قەتیس نامێنێت و دەچێتە ناو فەرهەنگی کوردی و لەوێ رەگ و ریشە دەهاوێژێ و کاریگەری ئەبێت لە سەر شێوازی ژیانی کۆمەڵایەتی لە کوردستاندا. کەڵکوەرگرتن لە توندوتیژی بە مانای دوورکەوتنەوەیە لە ئامانجەکانی خۆپیشاندانەکان. چونکا توندوتیژی تەنیا ئامرازێک نیە کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی کاتی بۆ گەیشتن بە هەنێ ئامانج و مەبەست بەکار بهێنرێت و دواییش لایبەیت. لە راستییدا سروشت و ماهییەتی توندوتیژی بە جۆرێکە کە رۆحی نەفرەت و رقەبەرایەتی پەرە پێ ئەدات و ئەبێت بە بەشیک لە ژیان کە پەیوەندییە ناسیاسییەکانی کۆمەڵگایش تووشی گۆڕان ئەکات. زاڵ ئەبێت بە سەر پەیوەندی نێوان ژن و پیاو، دایک و باوک و مناڵەکان، مامۆستا و قوتابی، دوکاندار و مشتری و ... بە گشتی زمانی زەبر و زەنگ و تووش و تووڕە جێگای زمانی نەرم و دۆستانە ئەگرێتەوە. مەبەست لە بەکارهێنانی زمانی تووش و تووڕە، زاڵبوون بە سەر ئەویتردایە بەڵام زمانی نەرم و نیان لایەنە جۆراوجۆرەکان بەرەو لەیەکگەیشتن و تەوافوق ئەبات.

３. بەر لە هەموو شتێک پێویستە ئاماژە بەم پێشمەرج و راستییە بکەم کە ئەنجامدانی چاکسازی و بەدیهاتنی خواستی خەڵک تەنیا لە چوارچێوەی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیکدا ئیمکانی هەیە. جا لە سناریۆی سێهەمدا کە حکومەت چاکسازی دەس پێبکات یان گوێبیستی هەنێ داخوازی شەقام بێت، وەکو ئەوەی کە رایگەیاند دەیانهەوێ ٢٥ هەزار نەفەر دامەزرێنن، بودجەی حیزبەکان کەم کەنەوە، هەڵبژاردنی پێشوەخت بەڕێوە ببەن، مووچەی بەشێک لە فەرمانبەران کەم کەنەوە، گەندەڵی نەمێنێت، دەسەڵاتی حیزب بە سەر دەوڵاتدا کەم بێتەوە و ... ئەم پرسیارە دێتە ئاراوە ئایا ئەمانە لە نەهایەتدا بەدیهێنەری دێمۆکڕاسین و بە شێویەکی بنەڕتی و دامەزراوەیی لە گیر و گرفتی خەڵک کەم ئەکەنەوە؟

ئەگەر بە وردی چاوێک بخشێنین بە سەر داواکانی حیزبەکانی ئۆپۆزیسیۆن یان بەرنامەی حکومەت ئەبینین کە دەرئەنجامی عەمەلی و مەبەستی سەرەکی رەفتاری هیچ کامیان بونیادنانی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیک نیە، ئەگەرچی لەوانەیە خولیای گشتیان بەرپاکردنی ئەو جۆرە لە حوکمڕانی بێت.

· بەشێکی زۆر لە بەرنامە و دروشمەکانی ئۆپۆزیسیۆن، پۆپۆلیستین و ئەوە ئەسەلمێنێ کە ئۆپۆزیسیۆن بە پێی هیچ تیۆرییەکی دێمۆکڕاتیک هەڵسوکەوت لە گەڵ دەسەڵاتدا ناکات. پێشتر ئاماژەم بە ئەو پێشمەرجە دا کە ئەگەر تەنانەت هەموو لایەک بیانهەوێ کێشە کۆمەڵایەتییەکان لە کۆمەڵگای کوردەواریدا نەهێڵنەوە و ئاسەواری فەقیری و نەداری بسڕنەوە، ئەو مەبەست و ئاواتە تەنیا لە سایەی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیکدا دێتە دی. لایەنە جۆراوجۆرەکانی ئۆپۆزیسیۆن، هیچکامیان دەستیان نەناوەتە سەر ئەو بەربەستانەی کە پڕۆسەی دامەزرانی حکومەتێکی دێمۆکڕاتیکیان تووشی کێشە و ئاستەنگ کردوە. لە راستیدا زۆر کەم بیر لە چۆنیەتی سیستمی حوکمڕانی ئەکرێ و زیاتر قسە لەوە ئەکرێ کێ حکومەت بکات. دیارە بۆ هەموارکردنی رێگەی دێمۆکڕاسی، بۆ نمونە ئەشێ بەرنامەی دارێژراو ببێ بۆ سەربەخۆکردن و جیاکردنەوەی بەشی داد لە پارلمان و دەوڵەت، چکۆلەکردنەوەی دەوڵەت و دەسەڵات، بە هێزکردن و پەرەپێدان بە کۆمەڵەی مەدەنی، بەتواناکردنی تاکی کورد و پێداگری لە سەر مافە جۆراوجۆرەکانی.

· زۆربەی داخوازی و ویستەکانی ئۆپۆزیسیۆن، رووی دەمی لە حکومەتە و بە شێوەیەکی نەخوازراو دەوڵەت و حکومەت لەوەی کە ئێستا هەیە گەورەتر ئەکاتەوە. ئەو وتووێژەانی لە سەر گیر و گرفتە کۆمەڵایەتییەکان کە لە کاناڵەکانی راگەیاندنی حیزبە ئۆپۆزیسیۆنەکاندا نیشان ئەدرێت، زۆر بە کەمی باس لە کێشە ساختارییەکانی شێوازی دەسەڵآتداری لە کوردستاندا ئەکەن. نەمانی گەندەڵی و بێکاری و ... دروشمی بریقەدارن بۆ راکێشانی سرنجی خەڵک بەڵام چونکا ئەبێتە هۆی هەرچی گەورەتربوونی حکومەت و هەروەها ئەبێتە هۆی هەرچی زیاتر وابەستەبوونی خەڵکی فەقیر و هەژار بە دەسەڵات، لە ناخی خۆیدا تووشی پاڕادۆکس ئەبێت و دیارە هەرچی حکومەت گەورەتر بێت ناکارامەیی و گەندەڵیشی بەو نیسبەتە زیاتر ئەبێت (راغفر، ١٣٨٢). دامەزراندنی ٢٥ هەزار نەفەریش کە بەرنامەی حکومەتە بۆ وەڵامدانەوە بە ویستی خەڵک هەر ئەو دەرئەنجامەی هەیە.

· شێوازی خۆپیشاندان، دروشمەکان و بەشداربوانی سەرشەقام، نیشاندەری زاڵبوونی فەرهەنگ و رەوشتی چینی ناوەندی کۆمەڵگا بەسەر کەشوهەوای بزوتنەوەی ئەم دوایەی خەڵکدا بو. بەڵام ئەوەی کە لە شاشەی کاناڵە ئاسمانییەکانی سەر بە ئۆپۆزیسیۆندا ئەبینرا زیاتر لەوەی کە تەعبیر داخوازی ئەوان بکات بە شێوەیەکی پۆپۆلیستیانە باسی لە نەهامەتی و گیر و گرفتی چینی هەژار و فەقیر ئەکرد. دیارە هەوڵ و کۆشش بۆ نەهێشتنی فەقیری و نایەکسانی کۆمەڵایەتی، هەوڵ و کۆششێکی ئەخلاقی و پیرۆزە. لەوانەیە لە بنەڕەتدا زۆر لە قازانجی فەقیر و هەژارەکاندا نەبێت. بەم کارە لەوانەیە ژەمێک ماسییان بۆ خواردن پێ بدرێت بەڵام فێری ماسیگرتن نابن. دیارە لە هەموو شتێک پێویستتر بۆ چینی بندەستی کۆمەڵگا ئەوەیە کە زەمینەی کاروکاسبییەکی ئەمن و تەندروستی بۆ فەراهەم بکرێت نەک زیاتر وابەستە بکرێ بە دەسەڵات. مرۆڤی بەتوانا ئەتوانێ دانەر و پارێزەری دێمۆکڕاسی بێت بە پێچەوانەوە ئیستبداد بە شوێن ئینسانی وابەستە و بێتوانایە کە هەم بیانچەوسێنێتەوە و هەم بۆ سەرکوت کەڵکیان لێ وەرگرێت. چینی ناوەند خوازیاری کۆمەڵگایەکی دێمۆکڕاتیک و ئەخلاقییە کە سامانی کۆمەڵایەتییەکی فراوانی تێدا بێت. تەنیا لە وەها کۆمەڵگایەکی وەها دایە کە هەموو لایەک لە خێر و بەرەکەتە گشتییەکانی کۆمەڵگا بەهرەمەند ئەبن و نابەرابەری و دوچاوەکی زۆر کەم ئەبێتەوە.

سەرچاوەکان

- راغفر، حسین (1382)؛ دولت، فساد و فرصت­های اجتماعی (مجموعه مقالات)، تهران، انتشارات نقش و نگار.

- فوكوياما ، فرانسيس (1379) ؛ پايان نظم ، سرمايه ي اجتماعي و حفظ آن ، ترجمه غلامعباس توسلي ، تهران . انتشارات جامعه ايرانيان.

حیزب وه‌کو ئایین

زۆربه‌ی ره‌خنه‌گرانی سه‌ربه‌خۆ و ئۆپۆزیسیۆنی حکومەتی کوردستان له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ن ‌ کێشه‌ی سه‌ره‌کی ئه‌مڕۆی حکومه‌ت و ئه‌زمونی سیاسی کورد، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ په‌یوه‌ندی نێوان حیزب و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی یان باشتر وایه‌ بڵێم ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سەروەری و ده‌سه‌ڵاتی حیزب به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگا و به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت به‌ سه‌ر حکومه‌تدا. به‌ واتایه‌کی تر حیزبی کوردی ته‌نیا خۆی به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ نەبەستۆتەوە‌، به‌ڵکو به‌ ماف و ته‌نانه‌ت به‌ وه‌زیفه‌ی خۆی ئه‌زانێ که‌ له‌ بوارگەلی ئابوری، کولتوری، په‌روه‌رده‌ و هتد دا چالاک بێت. ئه‌مه‌ وای لێکردوه‌ نە تەنیا مه‌یدانی کار و چالاکی حیزب زۆر له‌ ده‌وڵه‌ت گه‌وره‌تر و بەرفراوانتر بێت بەڵکو ته‌نانه‌ت بیخاته‌ په‌راوێزیشه‌وه و دەوری دەوڵەت لە کۆمەڵگادا کەمڕەنگ کاتەوە. له‌ راستیدا ئه‌ندێشه‌ی چه‌پ، شه‌ڕی چه‌کداری و رۆحی پاوانخوازی عەشیرەیی و سونەتی وای له‌و حیزبانه‌ کردوه‌ خۆیان به‌ سەرترین و باڵاترین دامه‌زراوه‌ی کۆمه‌ڵگا بزانن که‌ هیچ که‌س و هیچ داموده‌زگایه‌ک ناتوانێ و نابێ چوارچێوە و سنوریان بۆ دیاری بکات.

ئه‌م قه‌یرانه‌ سیاسییيەی که‌ دوای به‌یاننامه‌که‌ی گۆڕان ده‌ستی پێکرد و به‌ کوژرانی چه‌ندین که‌س له‌ خۆپیشانده‌ران گه‌یشته‌ ئاستێکی دڵته‌زێن، ئاکامی سروشتی ئەم بۆچوونەی سەرەوەیە بۆ جێگە و پێگەی حیزب. له‌ وه‌ها که‌شوهه‌وایه‌کدا چۆنیه‌تی هه‌ڵسوکه‌وتی حکومه‌ت و حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان له‌ گه‌ڵ خه‌ڵکی ناڕازی سەرشەقام، ئه‌زمونێکی گه‌وره‌یه‌ بۆ نیشاندانی سەدەاقەتی سیاسی حیزبەکان و بنیاتنان و په‌ره‌پێدان یان له‌ باربردن و تێکشکاندنی دێمۆکڕاسی له‌ کوردستاندا.

بۆ شیکردنه‌وه‌ی ده‌وری حیزبه‌کان و تێگه‌یشتن له‌ ماهیه‌تی کێشه‌که‌ ئه‌توانین حیزب به‌ ئایین (پێش رێنێسانس) بشوبهێنین یان وه‌کو ئایین وێنای بکه‌ین. به‌ پێی بنه‌مای ئه‌و رێبازه‌ی حیزبه‌کان گرتویانه‌ته‌ به‌ر، هه‌روه‌ها به‌ پێی سه‌رجه‌م ئه‌و فۆنکسیۆن و وه‌زیفانه‌ که‌ بۆ خۆیانیان پێناسه‌ کردوه‌ و له‌ سه‌ر ئه‌و ئه‌ساسه‌ که‌ له‌ گه‌ڵ 'ئه‌ویتر'ه‌کان هه‌ڵسوکه‌وت ئه‌که‌ن، حیزبه‌کان وا په‌لوپۆیان له‌ ناو کۆمه‌ڵگادا بڵاو کردۆته‌وه‌ که‌ زیاتر ده‌وری ئایین ده‌گێڕن تا حیزبێکی سیاسی. ئه‌مه‌ وای کردوه‌ قه‌تیس کردنیان لە چوارچێوەیەکی دیاریکراو و کۆ کردنه‌وه‌یان ئاسان نه‌بێت و جێ پێی حیزب بە زۆری زۆرداری له‌ هه‌موو جێگایه‌ک و له‌ ناو هه‌موو دامودەزگا و دامه‌زراوه‌یه‌کدا به‌رچاو بکه‌وێت.

جا که‌ وابوو پێش هه‌موو شتێک، پێویسته‌ ئاوڕێکی خێرا له‌ مانا و تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی ئایین بده‌ینه‌وه‌. ئەگەرچی پێناسە کردن و باس کردن لە تایبەتمەندییەکانی ئایین کارێکی دژوارە بەڵام ئایین وه‌کو دامه‌زراوه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی - به‌ تایبه‌ت له‌ پێش ده‌وارانی رۆشنگه‌ری و رێنێسانسدا – به‌ گشتی چه‌ند تایبه‌تمه‌ندی سه‌ره‌کی هه‌بوه‌ کە دوایی لە ژێر کاریگەری سێکۆلاریزاسیۆن گۆڕانی بە سەردا هات:

1. دووڕکه‌یم له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ره‌یه‌ که‌ ئایین هه‌مان به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تی و باوه‌ڕه‌ گشتییه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌ و یه‌کێک له‌ گرنگترین وەزیفە و کاره‌کانی ئه‌وه‌یه‌ که‌ دیارده‌ سروشتی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان به‌ دوو ده‌سته‌ی پیرۆز و ناپیرۆز دابه‌ش ئه‌کات. ئەو دابەشکردنە بە پێی کۆمەڵگاکان جیاوازییان هەیە و ئەتوانێ بنەماڵە، ماڵێکی تایبەت، کێو، دار، بەرد، ئاژەڵ، کەسایەتی و رۆڵی کۆمەڵایەتی بگرێتەوە. هه‌روه‌ها پێی وایه‌ ئایین خسڵه‌ت و خاسیه‌تی رێکخه‌رانه‌ و هانده‌رانه‌ی بۆ کۆمەڵگا هه‌یه‌ (گیدنز، ١٣٨٨). لە ئایینی تۆتێمیدا شتێک یان دیاردەیەکی سروشتی پیرۆزبوونی پێ ئەبەخشرێت و ئەبێ بە سەمبۆلی ئەو کۆمەڵگایە و دیارە ئیتر ئەشێ لەمەولا بە شێوەیەکی تایبەت مامەڵەی لە گەڵدا بکرێت، لە هەمان کاتدا زۆر دیاردەیتر وەکو ناپیرۆز و دزێو ناوبردە ئەکرێن کە لەوانەیە نزیککەوتنەوە، خواردن ناوبردن یان بەکارهێنانیان حەرام و ناپەسەند لە قەڵەم بدرێت. جا ئەو دەستەبەندییە مکانیزمی سزای تایبەت بە خۆی بەرهەم دێنێت و ئەو کەسانەی کە بە دوای شتە پیرۆزەکاندا بچن، پاداش وەردەگرن و ئەو کەسانەش کە لە شتە ناپیرۆزەکان کەڵک وەرگرن، سزا ئەدرێن.

2. هه‌ر ئایینێک چه‌ندین مه‌راسیم و نه‌ریتی تایبه‌تی هه‌یه‌ بۆ قوربانی کردن و ئامادەبوون بۆ قوربانیدان. قوربانی وه‌کو چه‌مکێکی هه‌ره‌ گرینگ له‌ زۆربه‌ی ئایینه‌کاندا به‌رچاو ئه‌که‌وێت و ده‌وریکی ئه‌ساسی و هانده‌رانه‌ی هه‌یه‌ له‌ نیشاندانی وه‌فاداری بۆ ئایین و سه‌رکرده‌ئایینییه‌کان و هه‌روه‌ها بۆ به‌ هێز و پته‌و کردنی یه‌کگرتویی کۆمه‌ڵایه‌تی. حه‌ج له‌ ئایینی ئیسلامدا، مه‌راسمێکی ته‌واو سه‌مبۆلیکه‌ که‌ به‌رده‌وام چه‌مکی قوربانی پیرۆز و زیندوو راده‌گرێ. لە ئایینگەلی جۆراوجۆردا قوربانیدان نیشانەی وەفاداری و رێزگرتن لە ئایین دێتە ئەژمار. بەشێکی زۆر لە ئایینەکان هەوڵی بڵاو کردنەوە و داسەپاندنی ئایدیۆلۆژی تایبەت بە خۆیان ئەدەن جا لە سەر ئەساسی ئەو ئایدیۆلۆژییە، ماڵ، مناڵ و گیانی مرۆڤ لە زۆربەی ئایینەکاندا دەکرێتە قوربانی بۆ بایەخ و باوەڕە پیرۆزەکانی ئایین.

3. له‌ کاتی بڵاوبوونه‌وی نه‌خۆشین و قات و قڕیدا، زۆربه‌ی ئایینه‌کان، داب و نه‌ریتی جۆراوجۆر و زۆر جار سه‌رنجڕاکێش به‌ڕێوه‌ ئه‌به‌ن بۆ ئه‌وه‌ی که‌ رۆح و هێزه‌ ناپاک و نادیاره‌کان له‌ خۆیان و کۆمه‌ڵگاکه‌یان دوور خه‌نه‌وه‌. له‌ هه‌ر ئایینێکدا مه‌راسیمی جه‌ژن، هه‌ڵپه‌رین و خوێندنی ئاواز و دۆعای ئایینی به‌ڕێوه‌ ئه‌چێت بۆ پاککردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا له‌و هێزه‌ نادیارانه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ڕا دزه‌یان کردۆته‌ ناو کۆمه‌ڵگاوه‌‌. دیاره‌ به‌ پێی یاسا و ئامۆژگارییە ئایینه‌کان، ته‌نیا سه‌رکرده‌ئایینیه‌کان ئه‌توانن ئه‌م هێزانه ببینن و هه‌ر ئه‌وانیش ئه‌توانن به‌ خوێندنی هه‌ندێک وێرد و دۆعای تایبه‌ت، کۆمه‌ڵگا له‌ ده‌س ئه‌و هێزه‌ دزێوه‌ ده‌رکییانه‌ رزگار که‌ن. بە کورتی ژیان لە روانگەی ئایینەوە یەکسەرە ئەفسووناوییە و پڕ لە رەمز و رازە. شیکاری و راڤە کردنی ئەم ئەفسوون و رەمز و رازەیش تەنیا لە دەست رێبەرانی ئایینی دایە. سه‌رکرده‌ئایینیه‌کان پاراستنی کۆمه‌ڵگا به‌ وه‌زیفه‌ی سه‌ره‌کی و له‌ هه‌مان حاڵدا تایبه‌تی خۆیان ئه‌زانن و زۆر جار ئه‌گه‌ر له‌ گه‌ڵ گرفتێکی کۆمه‌ڵایه‌تی یان سروشتی به‌ره‌وڕو بن فه‌وره‌ن به‌ دوای په‌یدا کردنی ده‌ستی هێزه‌ فیتنەگەر و شه‌یتانییه‌کاندا ده‌گه‌ڕێن و په‌نا ئه‌به‌نه‌ به‌ر بەرچەسپ و ناو و نیتکەزڕاندن و هۆکارگه‌لی وه‌همی و نادیار که‌ ته‌نیا ئه‌مان ئه‌توانن بیانبینن، بیاناسن و لە نەهایەتدا بیانتارێنن.

4. کۆکردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ت و سامانێکی زۆر بۆ کلیسا له‌ ناو مه‌سیحییه‌کاندا، یه‌کیکیتر له‌ تایبه‌تمه‌نیه‌کانی ئایین به‌ تایبه‌ت له‌ رابردوودا بوه‌. به‌ درێژایی مێژووی ئایینی مه‌سیحیه‌ت، کلیسا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رده‌وام لە رێگەی نفوزی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە هه‌وڵی پاوان کردنی زه‌وی و زار و سه‌روه‌تی کۆمەڵگاکەی هەبوه‌ و ئه‌مه‌ وای لێکردوه‌ که‌ لە کاتی خۆیدا ببێته‌ یه‌کێک له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین دامه‌زراوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان.‌

5. ده‌خاڵه‌ت و ده‌ستێوه‌ردانی به‌ربڵاو له‌ کار و باری ده‌وڵه‌ت، بازار و پەروەردە و فێرکاری یه‌کێکیترە لە تایبەتمەندیەکانی ئایین لە رابردوودا. دیارە پیاوان و رێبەرانی ئایینی بە درێژایی مێژوو، کار و چالاکی سیاسی و هاتنە ناو گۆڕەپانی سیاسی بە مافی تایبەتی خۆیان زانیوە و بە شێوەی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەستیان وەرداوەتە ناو کاروباری سیاسی. گەورەپیاوانی ئایینی بۆ زۆر وڵات و سەبارەت بە زۆر سەرۆکی حکومەت، دەوری شەرعییەتبەخشینیان گێڕاوە و لە زۆر جێگەی دیکەدا ئەگەر هەلیان بۆ رەخسا بێ ئەوە هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتی دینییان داوە. لە رابردوودا زۆربەی پاشا و دەسەڵاتدارەکان خۆیان وەکو نوێنەری خوا لە سەر زەوی بە خەڵک ناساندوە، بۆ جێبەجێ کردنی ئەم کارەیش هانایان بردۆتە بەر گەورەپیاوانی ئایینی و ئەوانیان لە دەسەڵاتدا کردوە بە شەریک و بەمجۆرە شەرعیەتیان بۆ حوکمڕانی خۆیان مسۆگەر کردوە. بەشی رێبەرانی ئایینی لە دەسەڵاتدا پاراستن، بەڕێوەبردن و بەکارهێنانی باوەڕ و بایەخە دینییەکان لە کۆمەڵگادا بوە. بۆ گەیشتن بەم مەبەستە مافی سزادانی کافرەکان و ئەو کەسانەی رێز ناگرن لە دەستوراتی دین لە رێگای فتواداناوە دراوە بە رێبەرانی ئایینی. روون و ئاشکرایە کە گرنگترین دەسەڵاتی حکومەت، مافی تایبەتییە بۆ سزادانی بەلاڕێچوەکان و سەرجەم ئەو کەسانەی کە ملکەچی یاسا و رێساکانی حکومەت نین بەڵام بۆ سزادانی نەیاران و رەخنەگرانی ئایین و کاریگەری لە سەر دەسەڵات، لە لایەن سەرۆکەکانی دامەزراوەی ئایین لە فتوا وەکو ئامرازێک کەڵک وەرگیراوە و بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە دەوڵەت هێزی سزادانیان بۆ خۆیان پاراستوە.

ئەگەر بە وردی بڕوانینە وەزعیەت و شێوەی چالاکی حیزبە دەسەڵاتدارەکان، ئەوە دەبینین زۆر نزیکن لە ئایین:

a. یەکەم شتێک کە لە ناو حیزبدا وەکو دیاردەیەکی پیرۆز تەعبیری لێ ئەکرێت، دەسەڵاتە و دژبەرانی دەسەڵاتیش وەکو فیتنەچی و ئاژاوەگێڕ بەرچەسپیان لێ ئەدرێت. چەندین ساڵە بە شێوەی جۆراوجۆر هەوڵی پیرۆزاندنی کەسایەتی حیزبی، بنەماڵەیی و عەشیرەیی لە لایەن حیزبەکانەوە رەواجی هەیە، ئەو رەسمانەی ئەشێ بە دیوارەکانەوە هەڵواسرێ و رێژەی ئەو کەسانەی کە نابێ رەخنەیان لێ بگیرترێت رۆژ بە رۆژ لە زیادبوون دایە. ئیدیعای میراتگری شەهیدان (وەکو چەمکێکی ئایینی و پیرۆز) ئەوە دەگەیەنێت کە پیرۆزییەتی شەهیدان تەنها و تەنها ئەمان و دەسەڵاتەکەیان ئەگرێتەوە و باقی خەڵک لەو فەداکاری و خۆبەختکردنەی شەهیدان بێبەشن. کە وابو دژایەتی لە گەڵیان و رەخنەگرتن لێیان کارێکی نادروست و ناڕەوایە. بۆ نمونە دوای ئەوەی کە خۆپیشاندەرەکان بەردیان هاویشت بۆ بارەگای لقی چواری پارتی، جۆرێک باسی ئەو کارەیان ئەکرد کە تۆ بڵێی خەڵک سوکایەتییان بە جێگەیەکی زۆر پیرۆز کردوە بۆیە سزای ئەوانە مەرگە و ئەبێ بە گولە مامەڵەیان لە گەڵ بکرێت و دیارە سزای کەسانێک کە سوکایەتی بکەن بە شوێنە پیرۆزەکان مەرگە.

b. حیزبەکان ساڵەهای ساڵە بە پێی بەرژەوندییەکانی خۆیان (نەک کوردستان) بەردەوام تەئکید لە سەر ئەوە ئەکەن کە هەزاران کەسیان هەیە کە ئامادەی قوربانیبوون و گیانبەخت کردنن. ئازایی وەکو بایەخێک جێگەی بۆ ئازادی نەهێشتۆتەوە و ئەوەندەی ئەولەویەت دەدرێ بە ئایدیۆلۆژی و عەقیدە قەت لە سەر گیان و ژیانی مرۆڤەکان پێداگری ناکرێت. لە فەرهەنگی ئەو حیزبانەدا شەهید وەکو قوربانی سەیری ئەکرێت و ئەوەی کە شەهید ئەبێ تەنیا وەکو ئامرازێک بۆ پیرۆزاندنی حیزب کەڵکی لێ وەرئەگیرترێت و بەس. هەر بۆیە هەتاکو ئێستا نەیانتوانیوە هێزێکی سەربازی میللی دامەزرێنن و تەنانەت شەهیدی یەکتریش بە رەسمیەت ناناسن. دروست بوونی هێزی پێشمەرگەی کوردستان هەڵگری ئەو مانایە کە تەنیا رەوایە بۆ بەرژەوەندییەکانی گەل و وڵات فیداکاری بکرێت بەڵام لای ئەمان ئەشێ کەسانێک بن ئامادە بۆ فیداکاری لە رێگای حیزب و ئایدیۆلۆژییەکانی.

ئایدیۆلۆژی بە پێی پێناسە مارکسییەکەی بۆ چەواشەکردنی خەڵک بە کار ئەهێنرێت. جا کە وابو بۆ دروست کردنی وشیاری ساختەچیانە و شیاونواندن و پاراستنی دەسەڵات، کۆنتڕۆل کردنی دەنگە ناڕازی و گۆڕانخوازەکان، ئایدیۆلۆژی دزە ئەکاتە ناو تەواوی لایەن و دامەزراوە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و هەروەها زۆر بە توندی دژایەتی لە گەڵ زانست و رۆشنبیر ئەکات کە ئەرکی سەرەکی ئەمان رەخنە لە دەسەڵات و لابردنی تەم و مژی ئایدۆلۆژییەکانە لە سەر راستییەکان. کاتێک حیزب وەکو ئایین خۆی پێناسە ئەکات، رۆشنبیر لە بەر رۆحە رەخنەگرانەکەی و خوێندنەوەی سەربەخۆی لە هەلومەرجی کۆمەڵایەتی وەکو موزاحیم سەیر ئەکات و لە جیاتی هەموار کردنی زەمینەی گفتوگۆ، کەڵک لە ناوزڕاندن وەردەگرێ و ئەگەر بۆی بلوێ ئەوە چون دەیان رۆشنبیر و زانای وەک گالیلەیان بە زۆری زۆرداری بردە بەر دادگا و سزایان دان، هەر بەو شێوە مامەڵە لە گەڵیاندا ئەکەن.

c. زۆربەی حیزبەکان لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵە یان چەند کەسێک دان. ئەو کەسانە خۆیان بە جیاواز ئەزانن لە خەڵکیتر و چونکە وا بیر ئەکەنەوە کە خاوەنی هێز و توانایی تایبەتین پێیان وایە بە غەیری ئەمان کەسیتر ناتوانێ بەرژەوەندی حیزب دابین کات. سەرۆکایەتی حیزب بە مافی سەرەکی خۆیان ئەزانن و پەیڕەوی و ملکەچی بە وەزیفەی خەڵک و جەماوەر. بە پێی ئەم باوەڕەیە کە نوێنەرانی خەڵک لە پارلمان و ئەنجومەنی پارێزگا زۆر بە سووکی سەیریان ئەکرێت و دەوڵەت و ئەنجومەنی وەزیران، ئەوەندەی رێز لە کەسایەتییە حیزبییەکان ئەگرن و گوێڕایەڵی ئەوانن خۆیان بە بەڕێوەبەری داخوازییەکانی خەڵک و نوێنەرەکانیان نازانن. سەرۆکی حیزبەکان هەروەکو گەورەپیاوانی ئایینی، ئەگەر لە گەڵ رەخنەی رەخنەگران روبەڕوو ببنەوە، گەڕان بە دوای هێزێکی بێگانەی نادیار و شەیتانی یەکەم کارێکە کە ئەیکەن.

d. کۆ کردنەوەی سەروەت و سامانێکی بێئەندازە و تاپۆ کردنی زەوی و زارێکی زۆر بە ناوی حیزب و کەسانی ناو حیزب، یەکێکیتر لەو تایبەتمەندییانەیە کە حیزب وەکو ئایین لێ ئەکات. حیزب نە تەنیا هێزێکی سیاسی و سەربازییە بەڵکو گەورەترین دامەزراوەی ئابوریشە کە سەروەت و سامانی لەوانەیە لە دەوڵەتیش زۆرتر بێ. لە هەمو شار و ناوچەیەک بارەگای شاهانەیان دروست کردوە و بە ئاشکرایی لە رانتی جۆراوجۆر بۆ بە دەستهێنانی سەروەتی زیاتر کەڵک وەرئەگرن. بەشێکی زۆر لە کۆمپانیاکان، کاتێک ئەتوانن بێنە ناو بازاڕ و کار بکەن کە سەر بە حیزبێک بن یان لە لایەن ئەوانەوە پشتیوانییان لێ بکرێت. تەنانەت دەنگۆی ئەوەێش هەیە کە ئاستی دەستێوەردانی حیزبە دەسەڵاتدارەکان بە جۆرێکە کە ئەڵێن بازاڕەکانییان لە بەینی خۆیاندا دابەش کردوە.

e. حیزب بە جێگای تەربیەتی سیاسی کادرەکانی و بەڕێوەبردنی بەرنامە بۆ تەبلیغی بیر و باوەڕی حیزبی و لە ئەنجامدا بە دەسهێنانی دەنگی خەڵک، راستەوخۆ دەخاڵەت لە کار و باری دەوڵەتدا ئەکات. حیزب ئەشێ تەواوی هێز و توانای خۆی بۆ تەئسیر دانان لە سەر فەزای سیاسی تەرخان بکات، بەڵام بە پێچەوانەوە زۆر خۆی بە ئەو فەزایەوە ماندو ناکات ئەوەندەی کە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەست وەر ئەداتە ئەرک و وەزیفەکانی دەوڵەت. جا هەر لە سەر ئەو ئەساسە دزە دەکاتە ناو زانکۆکان، قوتابخانەکان و تەنانەت رێکخراوە پیشەیی، ئایینی و مەدەنییەکانیش لە دەست حیزب رزگارییان نابێ و بە جۆرێک ئەبێ لە ژێر پەرچەمی حیزبدا چالاک بن ئەگینا رێگەیان لێ دەگیرترێت. ئەگەر مەلاکان (مەبەستم فەقەت لە ئیسلام دا نیە) مافی فتوادانیان بۆ خۆیان بە رەوا ئەزانی و لەم رێگاوە ببون بە شەریکەبەشی دەوڵەت بۆ سزادانی نەیاران، ئەوە ئێستا حیزبەکانیش هەر بەو شێوە مامەڵە لە گەڵ نەیارانی خۆیان ئەکەن. هێزی پێشمەرگە و ئاساێشی تایبەت بە حیزب جگە لەوەی ئەبێتە مایەی هەرج و مەرج و ئەگەری شەڕی ناوخۆ زیاد ئەکات، نیشاندەری لاوازی دەوڵەتیشە کە ئیتر وەکو هێزێکی تایبەت کە توانایی سزادان، بە تایبەتی بۆ ئەو تەرخان کرابێ، سەیری ناکرێت و بەشێک لەو توانایەی ئەدرێ بە حیزبەکان یان بە زۆر لە دەوڵەتی داگیر ئەکەن.

رێگا چارە چیە؟ بە پێی ئەو لێکدانەوەی سەرەوە ئەگەر قەبوڵمان بێت کە حیزبەکان وەکو ئایینیان لێهاتوە، دیارە رێگاچارە ئەوەیە کە بۆ ئایین بە کار هێنراوە. باس لەوە کرا کە ئایین لە رابردوودا تەواو خۆی بڵاو کرد بۆوە و دەستی بۆ هەموو گۆشە و کەلێنی کۆمەڵگا و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی درێژ کردبۆوە. ئەو پڕۆسەی کە سەبارەت بە ئایین بەڕێوە چو و باعیس بو ئەم فۆرمەی ئێستای بە خۆیەوە بگرێت، پێی ئەوترێت "سێکۆلاریزاسیۆن" کە لە وشەی Saeculum بە مانای زەمانە، دەورە یان رۆژگار هاتوە لەو وشەوە وەرگیراوە. بۆ یەکەم جار ئەم چەمکە لە پەیماننامەی وێستفالی (١٦٤٨) ئاماژەی پێکراوە و نوێنەرانی فەڕانسە مەنزوریان گواستنەوەی مالکییەتی زەوی و زار و بە گشتی دارایی کلیسا بۆ دەوڵەت و حوکمڕانی سیاسییەکان بووە (جلیلی، ١٣٨٥: ١٢). بەڵام ئێستا چەندین پێناسە و مانای جیاوازی هەیە و بە گشتی ئەتوانین بڵێین بریتییە لە کۆمەڵێک تەقەلا و بەرنامەی جۆراوجۆر بۆ سنوردار کردنی ئایین. هەمیلتۆن (١٣٧٧) لە سەر ئەو باوەڕیە لە سەر پێناسە کردنی ئەم چەمکە لە نێوان کۆمەڵناساندا هیچ چەشنە هاودەنگییەک بە دی ناکرێت و بۆچوونی جیاواز لەم بارەوە بە زۆری هەیە. لای ئانتۆنی گیدێنز (١٣٨٦)، سێکۆلاریزاسیۆن وەکو چەمکێکی پیچیدەی کۆمەڵناسی وێنا ئەکرێت کە ئەندازە گرتن و بەراوەرد کردنی گەلێک دژوارە و بەڵام بە گشتی تەعبیر لە رەوتێک ئەکات کە دەسەڵات و هێزی ئایین لە بەشە جۆراوجۆرەکانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا کەمڕەنگ و کاڵ ئەبێتەوە. گیدێنز ئاماژە بە سێ لایەن و رەهەندی ئەم چەمکە ئەکات:

· رەهەندی بەرهەست و عەینی وەکو رێژەی بەئەندام بوون لە دام و دەزگا دینییەکان؛ گیدێنز لە سەر ئەو باوەرەیە کە ئایین لەم رەهەندەوە تووشی پاشەکشێ بوە بەو مانایەی کە ئەمڕۆ ئاماری بەئەندام بوون لە دام و دەزگا دینییەکان و بەشداری لە مەراسیم و بۆنە ئایینییەکان بە نیسبەتی رابردوو زۆر کەم بۆتەوە.

· رەهەندی جێگە و پێگەی کۆمەلایەتی ئایین یان بە واتایەکیتر رادەی کاریگەری ئایین لە سەر دامەزراوە ئابوری، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان؛ گیدێنز پێی وایە کە پێگەی کۆمەڵایەتی ئایین بە گشتی هاتۆتە خوارەوە و رێبەرانی دینی وەکۆ جاران ناتوانن کاریگەریان لە سەر کۆمەڵگا، کەسایەتی و دام و دەزگا کۆمەڵایەتییەکان ببێ. بەم بۆنەوە سەروەت و سامانی دام و دەزگا ئایینییەکانیش زۆر کەم بۆتەوە.

· رەهەندی باوەڕ و بایەخە کۆمەڵایەتییەکانی جەماوەر و خەڵک؛ ئەم رەهەندە تەعبیر لەو بەشەی سێکۆلاریزاسیۆن ئەکات کە نیشاندەری چۆنیەتی و گرینگی ئایین لە ژیانی رۆژانەی جەماوەر دایە. لێکۆڵینەوەکانی لایەنگرانی سێکۆلاریزاسیۆن لە سەر ئام باوەڕەن کە دەوری ئایین لە ژیانی بنەماڵەیی و کۆمەڵایەتی خەڵک، هەتا دێت کەمتر ئەبێتەوە.

شاینێر جیا لە پێناسە ئابورییەکەی سێکۆلاریزاسیۆن، ئاماژە بە شەش مانا و بۆچوونیتر ئەکات (سراج­زاده، 1383):

· کەمڕەنگ بوونەوە و دابەزینی ئاستی متمانە و جێگەی کۆمەڵایەتی دین؛

· سازگاربوون و خۆرێکخستنی دین لە گەڵ دونیا؛

· ئازادبوونی کۆمەڵگا لە دەس بۆچوونە ئایینییەکان و درووسبوونی دینێکی تاکەکەسی و دەروونی؛

· جێگۆڕکێی و گۆڕانی باوەڕ و دامەزراوە ئایینییەکان، بە شێوەیەک کە بەشێک لە دامودەزگا و باوەڕە دینییەکان کە پێشتر شەرعیەتی خۆیان لە ئایین، ئاسمان و هێزە نادیارەکان وەرئەگرت ئێستاکە جێگای خۆیان داوە بە زانست و مرۆڤ.

· پیرۆزییەتسڕینەوە لە دونیا و زاڵبوونی عەقڵانییەت بە سەر ژیانی مرۆڤدا؛

· جوڵان لە کۆمەڵگایەکی پیرۆز بەرەو کۆمەڵگایەکی سێکۆلار.

لە بەر ئەوەی کە حیزبەکان بە درێژایی مێژووی سیاسی خۆیان زیاتر لە سەر ئەساسی مۆدێلی ئایین، چالاکییان بوە لە ناو کۆمەڵگای کوردەواریدا، جا کاتێک باس لە سنوردارکردنی حیزب ئەکرێت، ئەبێ مەنزوور و مەبەست لەم بەرنامە و داخوازییە رۆشن بکرێتەوە. دیارە ئەم بەرنامەیە هەڵگری مانا و بۆچوونی جیاوازە و ئەتوانێ رەهەندی جۆراوجۆری لێ ببێتەوە:

· یەکەم رەهەندی بەرنامە و چەمکی بە سێکۆلارکردنی حیزب، لایەنێکی بە هێزی ئابوری تێدایە. هەروکو زوتر باسمان کرد لە کۆمەڵگای ئەمڕۆی کوردەواریدا، حیزبەکان و رێبەرەکانیان سەروەت و سامانێکی زۆری ئابوریان کۆکردۆتەوە و بەمجۆرە چینێکی نەوکیسەی ئابوری و سیاسی تایبەت بە خۆیان دروس کردوە بە جۆرێک کە پێکهاتەی چینایەتی کۆمەڵگای کوردەواری تووشی شێوان و گۆڕانکاری هاتوە. بەرجەستە بوونی ئەم رەهەندە بۆیە پێویستە کە هۆکاری سەرەکی شەڕی ناوخۆ و پێکهاتنی حیزبەکان لە ئێستادا زیاتر لەوەی سیاسی بێت، هۆکاری ئابوری هەیە. لە سەر داهاتی گۆمریکی ئیبراهیم خەلیل شەڕ دەستی پێکرد و ئێستاش کە پێکهاتوون لە سەر چۆنییەتی دابەشکردنی بازاڕ و داهاتە ئابورییەکانە کە شەڕ نەماوە. دیارە کاتێک حیزب ئەبێ بە گەورەترین دەزگای ئابوری کۆمەڵگا، چاوەڕوان ئەکرێت بەو نیسبەتەیش گەندەڵی پەرە بستێنێت و لە هەلومەرجی وەهادا حیزب زیاتر بیر لە بەرژەوەندییە ئابوریەکانی خۆی ئەکاتەوە تا بەرژەوەندییە گشتییەکانی کۆمەڵگا.

· سڕینەوەی پیرۆزییەت لە حیزب یەکێکیتر لەو رەهەندانەیە کە لە چەمکی بەسێکۆلارکردنی حیزبدا رەچاو ئەکرێت. کاتێک حیزب خۆی یان سەرکردەکانی بە پیرۆز لە قەڵەم بدات، بەم کارەی رێگە لە هەر جۆرە رەخنەیەک لەو سەرکردە ئەگرێت و سەرکردەیش خۆی لە بەرانبەر خەڵک و ئەو کارانەی کە ئەیکات بە بەرپرس نازانێت. بۆیە یەکێک لە ئاراستەکانی بزوتنەوەی شەقامی سلێمانی، سڕینەوەی چەمکی پیرۆزییەتە لە حیزبەکان و دابەزاندن و هێنانە خواری ئەوان لە ئاسمانەوە بۆ سەر زەوییە. بەرد هاویشتن بۆ بنکە و بارەگای حیزب، یەکەم هەنگاوە بۆ داماڵینی بیری خۆ بە پیرۆززانینی حیزب لە لایەن خەڵکەوە. هەنگاوی دووەم رێزگرتن و پشتیوانی لە رۆشنبیرانی سەربەخۆ و گوێ گرتن لە بیر و بۆچوونەکانیانە. رۆشنبیر هیچ سنور و هێڵێکی سور بە رەسمیەت ناناسێ و تەواوی هەوڵ و تەقەلای بۆ گەیشتن و درکاندنی راستی و هەقیقەتە. لە راستیدا بەو نیسبەتەی رێژەی رۆشنبیر لە کوردستاندا زۆرتر بێ و مەجالی قسە کردنیان زیاتر بۆ فەراهەم بێ، پیرۆزیەتی حیزب کەمتر ئەبێتەوە.

· چکۆلە کردنەوەی حیزب و کەم کردنەوەی ئاستی دەستتێوەردانی لە کاروباری کۆمەڵایەتی، یەکێکیتر لە لایەنەکانی بەسێکۆلارکردنی حیزبە لە کوردستاندا. ئێستا وای لێهاتوە کە ئەندامییەتی حیزب دەبێتە هۆی بەرز بوونەوەی ئاستی دەسترۆیشتویی کۆمەڵایەتی تاکی کورد و بەهرەمەند بوون لە سود و قازانجی ئابوری کۆمەڵگا. سەر بە هیچ حیزبێک نەبوون بە مانای بێبەش بوونە لە زۆر فورسەت و جێگەی گرنگی کۆمەڵایەتی. لە زۆربەی وڵاتانی پێشکەوتوی دونیا، بەشی هەرە زۆری سەرمایە و سامانی حیزب لە رێگەی وەرگرتنی پووڵ لەو کەسانەی کە ئەندامی حیزبن، پێک دێت، بەڵام لە وڵاتی ئێمە ئەندامانی حیزب پووڵ و پارەیەکی زۆر وەرئەگرن.

· یەکێکیتر لە رەهەندەکانی بەسێکۆلارکردنی حیزب، لابردن و نە‌هێشتنی ‌سەروەری حیزب بە نیسبەتی دەوڵەتە. کەس ناتوانێ دەخاڵەتی حیزب لە سیاسەتدا کەم بکاتەوە و باشیش وایە ئەو کارە نەکرێت، بەڵام ئەوەی کە حیزب لای ئیمە ئەیکات کاری سیاسی نیە بەڵکو تەرخاندانی بەشێک لە ئەرک و وەزیفەکانی دەوڵەتە بۆ حیزب. جیا کردنەوەی حیزب لە دەوڵەت لەوانەیە گرنگترین رەهەندی بەسێکۆلارکردنی حیزب بێ. ئەگینا بە هیچ جۆرێک دێمۆکڕاسی لە کوردستاندا سەقامگیر نابێ. بوونی هێزی دادوەری سەربەخۆ و بێلایەن، پێششەرتی سەرەکی دێمۆکراسییە کە ئێستا لە کوردستاندا بەدی ناکرێت و حیزبەکانیش واز لەو دەسەڵاتەیان ناهێنن کە ماف و توانای سزادانی دژبەرانیان هەیە.

سەرچاوە

１. جلیلی، هادی (1385)، تأملاتی جامعه­شناسانه درباره­ی سکولارشدن، تهران، طرح نو، چاپ دوم.

２. سراج­زاده، سیدحسین (1383)، چالش­های دین و مدرنیته: مباحثی جامعه­شناختی در دینداری و سکولار شدن، تهران، طرح نو، چاپ اول.

３. گیدنز، آنتونی (1386)، جامعه­شناسی، ترجمه­ی حسن چاوشیان، تهران، نشر نی، چاپ اول.

４. گیدنز، آنتونی (1388)، دورکم، ترجمه­ی یوسف اباذری، تهران، انتشارات خوارزمی، چاپ دوم.

５. همیلتون، ملکم (1377)، جامعه­شناسی دین، ترجمه­ی محسن ثلاثی، تهران، مؤسسه انتشاراتی تبیان، چاپ اول.